Türkiye Yayıncılar Birliği’nin 2025 raporuna göre yetişkin kurgu-edebiyat alanında ilk baskı tirajları, geçmişteki 2–3 bin düzeyinden ortalama 1.152 adede geriledi. Ortalama tiraj 1.152’ye düştüğünde bu rakamla maliyetlerin kitap başına karşılanması zorlaşıyor. Üstelik bunların kaç adedinin ilk aşamada dağıtılabileceği, kaçının birkaç gün içinde, büyük olasılıkla hiç sergilenmeden iade edileceği de merak konusu. Yayıncı dostlar ilk dağıtım rakamlarının 300-400 arasında değiştiğini, ilk dağıtımı 100-150 adette kalan kitaplar bile olduğunu söylüyorlar. Bu ortamda yayınevi açısından tanınmış, daha önce kitapları yeterince satmış veya hazır bir okur çevresine sahip yazar daha güvenli hale geliyor.
Yayıncılık çevrelerinde sıkça dile getirilen sorun, tanınmamış ya da yeni bir yazarın tanıtım maliyetinin yüksek olması. Üstelik çoğu yayınevinin 1000 adet bastığı kitap için herhangi bir tanıtım bütçesi yok. Yani o kitap ve yazarı kendi yolunu kendi açacak.
Bazı yayınevleri yeni dosya kabul ediyor olsa bile editoryal kapasite başvuru sayısına yetişmiyor. Eğer yeni bir yazarın kitabını basma kararı alacaksanız, dosya değerlendirmek yalnızca ilk elli sayfayı okuyup “olur” ya da “olmaz” demek değil. Nitelikli bir değerlendirme gerekiyor. Metnin bütününü okumak, benzer eserlerle karşılaştırmak, yayın programına uygunluğunu belirlemek, yazara gerekçeli geri bildirim vermek ve gerektiğinde ikinci ve üçüncü versiyon üzerinde çalışmak lazım. Yayınevlerinin kısıtlı kadroları ve yayın programına yetişmek gibi temel bir görev varken bu pek mümkün görünmüyor. Bu nedenle yeni yazarın dosyası iyi bulunsa bile kitabı basılamayabilir. Yayınevinin yayın programı doludur, editörün ayıracak zamanı yoktur, basmak riskli görülür veya benzer türde eser vermiş tanınmış bir yazar tercih edilir. Günümüzde birçok yayınevi “iyi dosya” değil, mevcut koşullar altında satılabilir ve en azından zarar etmeyecek, maliyetini çıkarak dosya arıyor.
İlk kitabını yazan yazar tüm bu engelleri aşmış olsa bile yeni çıkan kitap sayısı arttıkça ilk eserin okura ulaşma, okur tarafından bilinme olasılığı da azalıyor. O kadar yoğun bir üretim var ki, geçen yıl basılan kitap başlığı 80 bin 921, yeni edebiyat eseri sayısı 19 bin 130’du. Bu yoğunlukta kim yazmış olursa olsun kitaplar kısa sürede görünmez hale geliyor. Kitaba okur oluşturmak için gereken süre tanınmıyor. Eğer bir çoksatan değilse kitapların raf ömrü çok kısa, kitapçılar hemen iade ediyor, çünkü rafa konmayı bekleyen yeni kitaplar var.
Yayınevleri kısa vadeli düşünmek zorunda. Yazarın ikinci ya da üçüncü kitabında gelişebileceği düşüncesi yerine ilk kitabın hemen sonuç vermesi bekleniyor, yayımladıkları kitapların en azından maliyetini çıkarması yani zarar etmemesini istiyorlar. Öte yandan tanınmış yazarın kitabı reklam, söyleşi ve sosyal medya desteği alırken ilk kitabı çıkan yazar ya da baskı sayısı düşük olan yazar çoğu zaman yalnızca bir bülten ve birkaç imza günüyle yetinmek durumunda, yani maça baştan yenik başlıyor.
Böylece yeni yazarın önüne bir paradoks çıkıyor, yayınevi ikinci kitaba yatırım yapmak için ilk kitabın okur oluşturmasını bekliyor fakat ilk kitabın okur oluşturması için gereken uzun süreli yayıncı desteğini vermiyor, veremiyor.
İlk kitap, yazar adayının yayımlanma mücadelesi, ikinci kitap ise yayınevinin ilk yatırımının sonucunu değerlendirdiği aşamadır. Yayınevine ikinci kitap dosyası geldiğinde edebi nitelik kadar ilk kitabın ne kadarının ne kadar sürede satıldığına bakılır. Bin adetlik baskının birkaç yüzünün satılması büyük bölümünün depoda beklemesi edebî açıdan umut veren bir yazar için bile olumsuz bir veridir. Çünkü kitap üretim maliyetini bile çıkarmamış, yayınevi kitaptan zarar etmiştir.
Son zamanlarda “Yayınevleri edebî nitelik yerine takipçi sayısına bakıyor” cümlesine çok rastlıyoruz. Gerçekten de yayınevleri artık yazarın basın görünürlüğünün yanı sıra sosyal medya hesaplarının takipçi sayısı, sosyal çevresi, potansiyel okur topluluğu, kitabı tanıtma kapasitesini de değerlendiriyor. Özellikle gençlik edebiyatı, romantik kurgu ve dijital platformlardan doğan türlerde yazarın hazır takipçi kitlesi yayın kararını etkileyebiliyor. Tabii ki yazarın sosyal medya takipçisinin çokluğu kötü bir dosyayı otomatik olarak iyi kitaba dönüştürmez ama iki benzer dosya varsa, yayıncının ekonomik riskini azaltan aday lehine karar vermesi şaşırtıcı olmaz.
Eskiden kitabın görünürlüğünde eleştirmenler, dergiler, gazetelerin kitap ekleri ve zincir kitapçılar etkiliydi. Bugün çevrim içi mağazaların öneri sistemleri, sosyal medya, BookTok ve fenomen hesaplar daha belirleyici oldu.
Yayınevleri yazardan piyasanın daha önce onayladığı türü, dili ve temayı tekrar etmesi bekliyor artık. Öncü, farklı, deneysel metinlerin pek şansı yok. Çok satan aile ve kuşak romanlarının benzerleri, yakın tarih ve aile sırrını birleştiren anlatılar, travma ve kişisel iyileşme eksenli romanlar, sosyal medyada alıntılanabilecek kısa ve çarpıcı cümleler ve özlü sözler kullananlar, polisiye, romantik kurgu veya distopyada başarı kazanmış örneklere benzeyen dosyalar, açıkça başka bir popüler ve de çoksatan yazarı çağrıştıran metinler yayıncının daha çok ilgisini çekiyor.
Bu nedenle ilk romanların arka kapak yazıları ve tanıtım bültenlerinde “Aile sırları”, “geçmişle yüzleşme”, “kadınların kuşaklararası hikâyesi”, “sarsıcı bir ilk roman”, “büyüme ve aidiyet” gibi kalıpların tekrarlandığını görmek şaşırtıcı değil. Zaten artık bu metinlerin çoğunu YZ yazıyor. Yani kalıplaşma, tek tipleşme kesin ve net.
Yeni yazarların önemli bir bölümü büyük yayınevlerinden cevap alamayınca küçük yayınevlerine ya da başka modellere yöneliyor. Baskı masrafının yazar tarafından ödenmesi, belirli sayıda kitabın yazar tarafından satın alınması, telif yerine “yayın hizmeti sözleşmesi” yapılması, ortak baskı veya maliyet paylaşımı ve sipariş üzerine baskı… Bu modellerin tamamı kötü ya da etik dışı değil. Yazar ne satın aldığını ne için telif almak yerine üste para ödeyeceğini, dağıtımın kapsamını ve yayınevinin yükümlülüklerini biliyorsa bu tür yayıncılık meşru bir hizmet olabilir. Sorun, hizmet satın alan yazara yayınevi tarafından seçilmiş, editoryal olarak onaylanmış ve ulusal dağıtıma çıkacakmış, tüm kitapçı vitrinlerinde görünecekmiş izlenimi verilmesi, yani aslında bu hizmetlerin verilmemesi. Yeni yazarlar kitaplarının zincir mağaza “yeni çıkanlar” raflarında görünmesini, ülkenin en ücra köşesindeki kitapçısının vitrininde olmasını hayal ediyor ve bu tür işletmeler bu isteklerin yerine geleceğini vaat ediyor. Oysa çok satan çok okunan bir yazar için bile bu her zaman mümkün değil.
“Yeni yazar arıyoruz” duyurularının ardında profesyonel yayın paketi, yüksek telif oranı veya yazar katkısı teklif eden işletmeler bulunması, yeni yazarların bir müşteri grubuna dönüştüğünü gösteriyor. Bu tür reklamlar, kitabını yayınlatmak isteyen yazarın artık yalnızca eser sahibi değil, yayıncılık hizmetinin potansiyel alıcısı olarak görüldüğünü gösteren somut piyasa örnekleri.
Normal yayıncılıkta yayınevi yayınlayacağı eseri seçer ve ekonomik riski üstlenir. Destekli yayıncılıkta riskin tamamı veya bir bölümü yazara aktarılır. Yanıltıcı modelde ise yazar para ödediği halde vaat edilen hizmetler verilmez ve verilmiş gibi davranılır.
Yeni yazarların bu şirketlere yönelmesi yalnızca sabırsızlıklarıyla açıklanamaz tabii, büyük yayınevlerinin uzun değerlendirme süreleri, cevapsız bırakılan dosyalar ve sınırlı yeni yazar kontenjanı da bu pazarın oluşmasına katkıda bulunuyor.
Geçmişte dergiler, yeni yazar açısından önemli işlevler görüyordu. Yazarın ilk metinlerini yayımlıyor, editör ve eleştirmenlerin dikkatini çekip ilişki kurmasını sağlıyor, yayınevine ulaşmadan önce bir edebî çevrede tanınmasına imkân veriyordu. Dergide yıllarca öykü veya şiir yayımlayan bir yazarın ilk kitabı, yayınevi için bütünüyle bilinmeyen bir dosya değildi. Yazarın çalışkanlığı, gelişimi, estetik yönelimi ve okur karşılığı belli ölçüde izlenebiliyordu. Bugün basılı dergilerin sayısı ve okunurluğu azaldı, yok denecek düzeye düştü. Dijital mecralar çoğaldı fakat bunların önemli bir bölümü düzenli yayımlanmıyor, kalıcı arşiv oluşturmuyor ve en önemlisi metin üzerinde editoryal çalışma yapmıyor. Dijital mecralarda yazarı yıllar içinde izlemek pek mümkün değil, dolayısıyla yayıncıların onları tanıması şansını sağlamıyorlar.
Dergi çevresinin yerini kimi zaman yazarlık atölyeleri alıyor. Ancak atölye, dergiyle aynı şey değil. Dergide yazar metni önemli bir editör tarafından seçilen ve eleştiriye açılan bir eser sahibi, atölyede ise yazar hizmet satın alan katılımcı.
Dergilerin devreden çıkması ve dijital mecraların bu boşluğu dolduramaması yeni yazarı bilinmezleştirdiği gibi yayınevlerinin yükünü de artırıyor. Dergilerdeki doğal seçme ve yetiştirme süreci ortadan kalkınca yayınevi önüne gelen dosyayı yazarın gelişim sürecinden bağımsız değerlendirmek zorunda kalıyor. Yayınevlerine çok daha fazla olgunlaşmamış, editoryal hazırlığı tamamlanmamış dosya geliyor.
Türkiye’de ilk kitabını yayımlayan yazar sayısı azalmış değil. Asıl sorun, ilk kitabı uzun süre dolaşımda tutacak, yazarı editoryal olarak geliştirecek ve düşük sayıdaki ilk satışa rağmen ikinci ve üçüncü kitabına yatırım yapacak yayıncıların azalması. Yani yeni yazarların önündeki kapı tamamen kapalı değil, fakat o kapıdan girdikten sonra ilerleyebilecekleri yol giderek kısalmakta.
