Bir insanın hayatını anlatmak için hangi anları seçersiniz? Büyük kararları, aşkları, ayrılıkları ve ölümleri mi? Yoksa her gün tekrarlanan işleri, aynı insanlara söylenen benzer cümleleri, küçük öfkeleri ve zamanla alışkanlığa dönüşen fedakârlıkları mı? Gertrude Stein, Üç Hayat’ta ikinci yolu seçiyor. Çünkü ona göre bir insanın kimliği, yalnızca başına gelen olağanüstü olaylarda değil, yıllar boyunca tekrarladığı davranışlarda ve sözlerde saklıdır.
İlk kez 1909’da yayımlanan kitap, kurmaca Bridgepoint kasabasında yaşayan üç işçi sınıfı kadınının birbirinden bağımsız hikâyelerinden oluşur: “İyi Anna”, “Melanctha” ve “Kibar Lena”. Bu kadınlar birbirlerini tanımazlar; kökenleri, huyları ve hayattan beklentileri farklıdır. Yine de üçünün hayatında ortak bir çizgi bulunur. Toplum onlara dar bir hareket alanı bırakmış; hizmetçilik, yoksulluk, ırk ayrımcılığı, evlilik ve kadınlardan beklenen itaat, kendi hayatlarını özgürce kurmalarını engellemiştir.
Kitabın ilk hikâyesinin merkezindeki Anna Federner, Alman göçmeni bir hizmetçidir. Çalışkan, güvenilir ve son derece düzenlidir. Yanında çalıştığı insanların evlerini yönetir, paralarını nasıl harcamaları gerektiğine karar verir, hizmetçileri azarlar ve herkesin hayatını düzene sokmaya çalışır. Anna’nın en sevdiği şeylerden biri, insanların yanlışlarını bulup onları uzun uzun paylamaktır:
“Ama gerçekten de en sevdiği şey birini azarlamaktı.”
Bu cümle Anna’nın hem komik hem de hüzünlü yanını gösterir. Kendi adına kurabildiği bağımsız bir hayat yoktur; fakat başkalarının evini yönetirken güçlü hisseder. Hizmetçi olmasına rağmen evdeki birçok kişiden daha fazla söz sahibidir. Yine de bu güç ona ait değildir. İşvereni değiştiğinde evi, düzeni ve kurduğu ilişkileri geride bırakmak zorunda kalabilir. Anna’nın “iyi” olması da sanıldığı kadar kolay bir erdem değildir. İnsanlara yardım eder, para verir ve onların sorunlarını kendi sorunu gibi üstlenir. Fakat iyiliği zaman zaman denetleme arzusuna dönüşür. Yardım ettiği insanların kendisine ihtiyaç duymasını ister; onların kendi kararlarını vermesine tahammül etmekte zorlanır. Stein böylece iyiliğin içinde bile iktidar bulunabileceğini sezdirir. Anna başkalarını korurken onları kendisine bağımlı hâle getirir, kendisini tüketirken de bu tükenişi ahlaki üstünlüğünün kanıtı sayar.
Kitabın en uzun ve en deneysel bölümü “Melanctha”dır. Melanctha Herbert, beyaz olmayan insanların ayrımcılığa uğradığı bir toplumda yaşayan, karma kökenli genç bir kadındır. Hayatı ve insanları tanımaya, kendisini sınırlayan çevrenin dışına çıkmaya çalışır. Anna’nın tersine düzen kurmak istemez; sokaklarda dolaşır, yeni insanlar tanır, ilişkiler yaşar ve deneyim aracılığıyla “bilgelik” arar. Fakat ne kadar çok şey yaşarsa kendisini anlaması o kadar zorlaşır. Melanctha’nın arayışı, özellikle Doktor Jefferson Campbell’la kurduğu ilişki üzerinden derinleşir. Jeff sakin, ölçülü ve ahlaki kesinliklere ihtiyaç duyan biridir. Melanctha ise değişken, tutkulu ve kolayca tanımlanamayan bir karakterdir. Birbirlerini severler, fakat kullandıkları sevgi dili aynı değildir. Jeff Melanctha’yı anlayarak güvenli bir tanımın içine yerleştirmek ister; Melanctha ise anlaşılmanın aynı zamanda sınırlandırılmak olduğundan kuşkulanır.
Aralarındaki konuşmalar aynı düşüncelere tekrar tekrar döner. Birbirlerine ne hissettiklerini açıklar, önceki sözlerini düzeltir, ardından yeniden aynı anlaşmazlığın içine düşerler. Melanctha’nın şu isteği, ilişkinin içinde aradığı ama bir türlü bulamadığı huzuru duyurur:
“Ben her şeyin iyi ve sakin olmasını gerçekten istiyorum.”
Ne var ki “iyi” ve “sakin” olmanın ne anlama geldiği konusunda uzlaşamazlar. Jeff için sakinlik güven, tutarlılık ve ahlaki düzendir. Melanctha içinse kendisini inkâr etmeden sevilebilmek demektir. Birbirlerini anlamaya çalıştıkça dillerinin yetersizliğini fark ederler. Sözcükler onları yakınlaştırdığı kadar birbirlerinden uzaklaştırır.
Stein’ın tekrarları burada yalnızca biçimsel bir oyun değildir. İnsanların duygusal ilişkilerde nasıl konuştuğunu taklit eder. Gerçek hayatta da bir sorunu tek cümlede çözemeyiz. Aynı konuya döner, benzer sözleri farklı tonlarla tekrarlar, karşımızdakinin bizi nihayet anlamasını bekleriz. Her tekrar öncekinin aynısı gibi görünse de öfkenin, sevginin veya yorgunluğun derecesi değişmiştir. Stein, bu küçük değişimleri cümlelerin ritmiyle duyurur.
Melanctha’nın düşünmekten yorulduğu anlardan biri son derece yalın bir cümleyle verilir:
“En sonunda düşünmeyi bıraktı.”
Bu sadelik, öncesindeki zihinsel ve duygusal tekrarların ardından ağırlaşır. Düşünmeyi bırakmak huzura ulaşmak değil, insanın kendisini anlatma çabasından yorulmasıdır. Melanctha’nın trajedisi yalnızca yanlış ilişkiler kurması değildir; kendisini anlatabileceği ve bütün çelişkileriyle kabul edilebileceği bir dil bulamamasıdır.
“Melanctha”yı okurken Stein’ın kullandığı ırksal sınıflandırmalarla da yüzleşmek gerekiyor. Metin, dönemine göre siyah bir kadın karakterin arzularına, zekâsına ve çelişkilerine alışılmadık ölçüde geniş yer verir. Bununla birlikte anlatıda siyah karakterleri ten renklerinin tonlarına ve kalıplaşmış özelliklere göre ayıran, bugün açıkça rahatsız edici bulacağımız ifadeler de vardır. Bu yüzden hikâyeyi yalnızca “çağının ilerisinde” diye övmek de bütünüyle ırkçı bir metin sayarak geçmek de yetersiz kalır. Stein, siyah bir kadına güçlü bir edebî merkez açarken onu beyaz bir yazarın dışarıdan kurduğu dil içinde temsil eder. Melanctha’nın özgürlük arayışı etkileyicidir; fakat bu arayışın anlatılma biçimi, Amerikan toplumundaki ırksal önyargıların izlerini taşır. Kitabın bugünkü değeri biraz da bu çelişkiyi görünür kılmasından gelir.
Son hikâyenin kahramanı Lena Mainz ise Anna ile Melanctha’dan çok daha sessizdir. O da Alman göçmeni bir hizmetçidir; fakat Anna gibi çevresini yönetmeye veya Melanctha gibi hayatı keşfetmeye çalışmaz. Başkalarının onun adına verdiği kararları kabul eder. Ailesi ve çevresi Lena’nın evlenmesini uygun gördüğünde, evliliğin kendisi için ne anlama geldiğini sormadan bu yola girer. Lena’nın “kibarlığı”, aslında itiraz edememe hâlidir. Toplum, sessiz ve uyumlu kadınları erdemli saydığı için Lena’nın giderek silinmesini kimse sorun olarak görmez. Onun arzularının bulunmaması çevresindeki insanların işini kolaylaştırır. Anna iyiliğinin, Melanctha arayışının, Lena ise uysallığının içinde sıkışır. Üçüne verilen olumlu sıfatlar —iyi, bilgeliği arayan, kibar— hayatlarını kurtarmaya yetmez.
Stein’ın anlatımını ilk kez okuyanlar için tekrarlar yorucu olabilir. Aynı sıfatlar, düşünceler ve cümle kuruluşları sayfalar boyunca yeniden karşımıza çıkar. Geleneksel bir öyküde ayıklanacak görünen ifadeler burada bilinçli olarak korunmuştur. Stein, dili saydam bir araç gibi kullanmaz; okurun sözcüklerin ağırlığını, sesini ve ritmini fark etmesini ister. Bu yöntemde Stein’ın yakınlık kurduğu modern ressamların etkisi hissedilir. Cézanne bir nesneyi tek bakış açısından resmetmek yerine ona tekrar tekrar bakar; Picasso yüzün farklı açılardan görülen parçalarını aynı düzlemde birleştirir. Stein da karakterlerini tek bir psikolojik açıklamayla tamamlamaz. Aynı davranışı farklı bağlamlarda tekrar göstererek edebî bir portre oluşturur. Okur, kişiyi bir olay aracılığıyla değil, üst üste binen dil katmanları içinde tanır.
Üç Hayat, hızla ilerleyen olaylar arayan okurlar için kolay bir kitap değil. Özellikle “Melanctha” bölümündeki uzun diyaloglar sabır istiyor. Fakat dile, kadın karakterlerin kuruluşuna ve modernizmin nasıl doğduğuna ilgi duyanlar için son derece önemli bir eser. Stein, toplumun büyük ölçüde önemsiz gördüğü üç kadının hayatını edebiyatın merkezine yerleştiriyor ve sıradanlığın içinde ne kadar yoğun bir trajedi bulunabileceğini gösteriyor.
Kitabı bitirdiğimizde Anna, Melanctha ve Lena’nın hayatlarını yalnızca yaşadıkları olaylarla hatırlamıyoruz. Seslerinin ritmi, tekrarladıkları sözler ve bir türlü aşamadıkları davranışlar zihnimizde kalıyor. Belki Stein’ın asıl başarısı da burada: Üç kadını bize anlatmaktan çok, onların hayatlarının temposunu bir süreliğine bize yaşatıyor.
