
“Kalbimi yarsanız Paris çıkar içinden.”
Louis Aragon
Balzac’ın “Eldorado Ülkesi” diyerek övdüğü, nice yazarın, şairin gözdesi olmuş, bazılarının (örneğin Baudelaire’in) hem sevdiği, hem sövdüğü, dillere destan o kent: Paris. Enis Batur, başucu kitaplarımdan biri olan ecekent‘inde Paris için “Hepimiz bu şehri, uzak yakın, limanımız seçtik” der. Kuşkusuz öyledir. Hem limandır Paris hem “Sarhoş Gemi”, hem tatlı bir varıştır hem sonsuz bir yolculuk.
Paris Buluşmaları, Nedim Gürsel’in elli yıldır yaşadığı kente sunduğu bir armağan olarak tanımlanabilir. Önsöz ve sonsöz ile birlikte otuz altı bölümden oluşan Paris Buluşmaları‘nda Gürsel, yolu Paris’e düşmüş yazarların, şairlerin izini sürüyor. Bizi şehrin dar sokaklarında, kalabalık caddelerinde, bulvarlarında, meydanlarında; geniş parklarında, eski pasajlarında, ünlü kafelerinde, Seine Nehri’nin kıyılarında, nehri taçlandıran köprülerinde dolaştırırken anılarına da dönüyor ve onları bizimle paylaşıyor. Louis Aragon’la buluştuğu akşamın anısı gibi. Gürsel, karşılaştırmalı edebiyat doktorasında Aragon’un şiirini incelemiş Sorbonne’lu, genç bir akademisyen olarak, şairle ölümünden altı ay önce bir akşam “Bay Öküz Lokantası”nda buluşmuştur. Bu buluşmada Louis Aragon’un bilinci gidip geliyordur… Devamını burada anlatmayalım ki kitabın sürprizi kaçmasın.
Kitapta yazar ve şair heykellerine geniş bir yer ayrılıyor. Montaigne’in, Balzac’ın, Dante’nin, Jean-Paul Aubé’nin heykellerine değiniyor Nedim Gürsel, ayrıca Maupassant’nın bir okurunun Monceau Parkı’ndaki heykelinden söz ediyor: “Yazarın bir okuru ya da hayranı bu kadın -belki de öykü kahramanlarından biri- Maupassant’dan daha önemli bir konumda. Yalnızca yazarın değil okurunun da heykelini diken tek kent Paris olsa gerek. Bu nedenle “edebiyatın başkenti” sıfatını çoktan hak ettiğini düşünüyorum.”
Paris’e “edebiyatın başkenti” denmesini son derece yerinde buluyorum. Kimlerin yolu düşmemiş ki bu güzelim kente; kimler Paris’e “kaçmamış”; yurdunu bırakıp Paris’i yeni bir yurt, sıcak bir ev olarak benimsememiş? Oscar Wilde’dan Rainer Maria Rilke’ye, Sâdık Hidayet’ten Milan Kundera’ya, Ernest Hemingway’den Henry Miller’a, Samuel Beckett’ten James Joyce’a… Yabancı yazarlara sırtını dönmemiş Paris, onları her daim kucaklamış. İyi ki.
Paris, asırlar boyunca, bizim yazarlarımızda da büyük hayranlık uyandırmış. Nâzım Hikmet’in şiirlerinde görebiliriz bu edebiyatsever misafirperverliği, Attilâ İlhan’ın dizelerinden anlayabiliriz. Paris Buluşmaları‘nda nicesinden söz ediyor Nedim Gürsel; Yahya Kemal’in, Ahmet Haşim’in, Ziya Osman Saba’nın, Cahit Sıtkı Tarancı’nın, Cahit Külebi’nin Ahmet Hamdi Tanpınar’ın, İlhan Berk’in, Ece Ayhan’ın Paris günlerini inceliyor. Nâzım Hikmet’in “Saint-Michel rıhtımında beşinci kattan çıkar yola / Yüzer bacaların üstünde Dino’ların tavan arası / Burası ölümsüz dostlukların gemisi” dizeleriyle andığı Abidin Dino ve Güzin Dino çiftinden de söz ediyor Gürsel; “Nâzım’ın ölümünden sonra o ölümsüz dostluklardan payıma düşeni aldığım için müsterihim” diyor.
Paris Buluşmaları‘nı okurken Nedim Gürsel’in bu kentteki özel buluşmalarına ve dostluklarına çokça tanıklık ediyoruz. İsmail Kadare’ye ayrılan bölüm bunlardan biri. Demir Özlü bölümü keza öyle. İki bin yirmili yılların ilk yarısında kaybettiğimiz bu iki yazarın müşterek sevgisi, elbette Paris. Gürsel, Demir Özlü’nün şu sözlerini alıntılıyor kitabında: “Paris! Paris! Bütün ilk gençlik yıllarımızı dolduran rüya!” Demir Özlü’nün Paris Güncesi‘nde yer alıyor bu coşkulu cümleler. Paris Güncesi de Özlü’nün kaleminden kente bir başka armağan.
Paris denince pek tabii yazar evleri/müzeleri aklımıza geliyor. Yazar, Paris Buluşmaları‘nda bu evlerden/müzelerden etraflıca söz ediyor. Victor Hugo’nun evinden, Balzac’ın evinden, Santé Hapishanesi’nden, yazarların konakladığı otellerden… Paris, yaşarken kucakladığı yazarlarını, şairlerini, düşünürlerini, ressamlarını, müzisyenlerini ölümlerinden sonra unutmaz, onların hatıralarını binaların üzerine çakılmış levhalardaki adlarla yaşatır. Kimi sanatçıların adlarının ise sokaklara, caddelere, meydanlara verildiğini görürüz. Paris Buluşmaları‘nda şehrin vefası nice örnekle gösteriliyor okura.
Seine Nehri üzerindeki köprülerin ele alındığı yirminci bölümü kendi adıma çok sevdiğimi ifade etmeliyim. Nedim Gürsel, öykülerinde ve romanlarında Paris’in köprülerini “yalnızca bir nehrin iki yakasını birleştiren, geçişi sağlayan mimari yapılar değil, aynı zamanda insanları, giderek kültürleri de kaynaştıran metaforlar” olarak betimlediğini belirtiyor. Elbette Apollinaire’den ve onun ünlü Mirabeau Köprüsü‘nden de söz ediyor bu bölümde ve şiirin ilk dizelerini alıntılıyor:
Mirabeau Köprüsü’nün altından
Seine Nehri akar
Ve aşklarımız
Neşenin kederden sonra geldiğini
Hatırlamış olsam de ne çıkar.
İlerleyen sayfalarda, benim de bir buçuk ay kaldığım Cité Internationale’e değiniyor yazar. Simone de Beauvoir ile Jean-Paul Sartre’ın bu büyük yerleşkede tanışmalarından söz ediyor. Ahmet Haşim’in de yolunun Cité Internationale’e düştüğünü belirtiyor. Nedim Gürsel, Haşim’den şu cümleleri alıntılıyor sonra: “Birçok memleketlerden bu şehre tahsillerini yapmak üzere gönderilen gençler tam bir hazırlık, müthiş bir iyi niyet ve hiçbir şeytani baştan çıkma ile erimeyecek bir iç kuvvetle mücehhez değillerse ruhlarını ve etlerini bu cehennemi çarkın dişlerine kolayca kaptırırlar… Gençliğin Paris’te karşılaştığı tehlikeleri bilen hayır sahipleri, bunları sefahate ve sefalete karşı tesirli bir surette korumak üzere bir üniversite mahallesi kurmayı düşünmüşlerdir.” Haşim’in söz ettiği “sefahat ve sefalet” tehlikesini(!) hangi yerleşke bertaraf edebilir ki? Paris’ten uzak olmayan, aksine Paris’in içinde konumlanmış Cité Internationale’i, Paris’te okuyan gençler için bir “tecrit mekânı” olarak düşünemeyiz.
Paris Buluşmaları‘nda Baudelaire’i sıkça anıyor/alıntılıyor Nedim Gürsel: “Ne kötü, bir kentin görünümü / Ölümlü insanın kalbinden / Daha hızlı değişmede”. Walter Benjamin’in Pasajlar adlı yapıtında değindiği bir mesele bu. Kent, Hausmann zamanında köklü bir mimari dönüşüm geçirmiş. Baudelaire bu dönüşümden hoşnutsuz. Şairi anlamak, ona hak vermek zor değil. İnsan, sevdiği, ait hissettiği şehrin bir anda bambaşka bir görünüme bürünmesini kolay kolay kabul edemez. Benzer biçimde, Aragon da Paris Buluşmaları‘nda alıntılanan şu dizeler aracılığıyla bize Paris’in bazen bir cehennem gibi göründüğünü dile getiriyor: “Ey kent şeytanca cehennemi andırıyorsun / Ne ateşin eksik ne de kötülüğün / Sokaklarında cehennem mahkûmlarından geçilmiyor.” Nedim Gürsel için de Paris’in cehennemvari bir yönü var mı? Kral IV. Henry Paris’te neden ve nasıl öldürüldü? Paris’teki Türkiye Büyükelçiliği binasında yüzyıllar önce kimler oturuyordu? “Çanlar Kimin İçin Çalıyor?” Bütün bu soruların yanıtlarını Paris Buluşmaları‘nda bulabilirsiniz.
Sözün özü, Paris Buluşmaları hem edebiyatseverler hem Parisseverler için tadına doyulmaz bir kitap. Kitabın tek kötü yanı var: Paris özlemimizi derince deşmesi. Uzaktaki bir sevgiliyi özlemekten farksız bu. Fakat şikâyet etmemeli, kavuşmayı beklemeli. Özlem ne denli büyükse kavuşmanın sevinci o ölçüde coşkulu olur çünkü.
Paris Buluşmaları‘nı bitirdiğimde “Nedim Gürsel keşke bu kitabın devamını yazsa” diye geçirdim içimden. Bir “Paris kitabı” daha, neden olmasın? Söz konusu Paris ise yazacak çok şey vardır. Çünkü Paris bitmez. Yolu Paris’e düşen yazarları, şairleri anlatmak da öyle.

















