Tolstoy’un dünya edebiyatındaki en büyük yazarlardan. Savaş ve Barış ve Anna Karenina gibi klasikleşmiş, dev romanlar yazmış. Halen tüm dünyada eserleri okunuyor. Türkiye’de de her zaman çok okunan, sevilen yazarlardan. Tolstoy’un farklı dillere çevrilerek kuşaklar boyunca okunmasının nedeni, belirli bir dönemin ve toplumun yazarı olmaktan çıkarak insanlık durumunu başarıyla anlatmış olması. Tolstoy insanları arzuları, korkuları, zaafları, çelişkileri ile eserlerine yansıtmış. Eserlerinde, bireyin iç dünyasıyla toplumsal hayat, kişisel deneyimle tarih, gündelik yaşamla felsefi sorgulama arasında benzersiz bağlar kurmuş. Aşk, evlilik, aile, toplumsal eşitsizlik, savaş, şiddet, ölüm, inanç ve hayatın anlamı üzerine sorduğu sorular bugün de geçerliliğini koruyor.

Tolstoy, eserleriyle olduğu kadar, yaşamı ve düşünceleriyle de ilgi çeken bir yazar. A.N. Wilson, Aylmer Maude, Henri Troyat ve Rosamund Bartlett gibi yazarlar Tolstoy’un kapsamlı biyografilerini kaleme almışlar. Türk okur biyografi okumayı pek sevmez, buna rağmen Henri Troyat ve Rosamund Bartlett’inkiler dahil Tolstoy hakkında kapsamlı biyografileri Türkçede okuduk. Şimdi de Tolstoy’un bütün eserlerini yayınlayan Alfa Yayınları Viktor Şklovski’nin dev eseri Lev Tolstoy’u Türkçeye kazandırdı. Bu eseri Mehmet Kerem Baysal Türkçeye çevirmiş. Gerçekten büyük bir emek.
Viktor Şklovski, edebiyat kuramcısı, eleştirmen, yazar, sinema kuramcısı ve senarist. Rus Fütürizm Hareketinin kuramcısı ve Rus biçimciliği ekolünün öncüsü. Şklovski, edebiyatta “yabancılaştırma” kavramını geliştirmesiyle tanınıyor.
Şklovski, edebiyat eserini yalnızca anlattığı konu veya taşıdığı düşünce üzerinden değerlendirmiyor. Yazarın bu malzemeyi nasıl işlediği, hangi anlatım tekniklerini kullandığı, olayları nasıl sıraladığı ve okurun algısını nasıl yönlendirdiği üzerinde de duruyor. Şklovski’nin Tolstoy’a duyduğu ilgi de bu kuramsal yaklaşımdan kaynaklanmış. Çünkü Tolstoy, alışılmış algıyı bozma ve gündelik hayatın görünmez hale gelmiş ayrıntılarını yeniden görünür kılma konusunda dünya edebiyatının en güçlü yazarlarından biri olarak biliniyor. Şklovski’nin Tolstoy üzerine çalışması, bu nedenle bir edebiyat kuramcısının kendi kuramsal sorularına büyük bir yazarın eserlerinde yanıt araması olarak da okunabilir, diyor eleştirmenler.
Şklovski, Tolstoy’un hayatıyla edebî üretimini birlikte ele alıyor. Tolstoy’u yalnızca büyük eserlerin yaratıcısı olarak değil, sürekli değişen, kendisiyle mücadele eden, çelişkileri olan bir insan olarak anlatıyor. Şklovski, tamamen yazılı belgelerden faydalanarak kaleme almış biyografiyi ve günlükleri, mektupları, özel biyografileri kullanmış. yayımlanmış anılardan yararlanmış ama her birinin doğruluğunu tek tek sorgulamış. Tolstoy’un çocukluğu, gençliği ve aile ilişkileri, Kazan Üniversitesi’nde geçirdiği dönem, kendisini yetiştirme çabası, gençlik yıllarındaki kumar tutkusu, kadınlarla ilişkileri, aşkları, Sofya Andreyevna ile evliliği ve aile hayatı, toprak sahipliği, köylülerle ilişkileri ve Yasnaya Polyana’daki yaşamı, din, ahlak, vicdan ve hakikat arayışı, yaşlılık dönemi, toplumsal düşünceleri ve aile içindeki çatışmaları ayrıntılı olarak ele almış.

Kumar tutkusu deyince tabii akla hemen Dostoyevski ve ünlü eseri Kumarbaz geliyor. Ama Tolstoy’un kumar tutkusu da dikkati çekici. Dostoyevski gibi o da cebindeki tüm parayı kumara yatırmaktan çekinmemiş. Bu nedenle aç kaldığı bile olmuş.
Tolstoy gençliğinde Moskova ve Petersburg’un aristokrat çevrelerinde yaşamış, kumar, avcılık, aşklar ve sosyal eğlenceler hayatında önemli yer tutmuş. Kumar borçlarını ödemek için topraklarının bir bölümünü ve bir evi satmış. Tıpkı Dostoyevski gibi Avrupa seyahati sırasında Baden Baden’de rulet oynamış ve büyük paralar kaybetmiş. Bu kaybın ardından Avrupa gezisini yarıda keserek Rusya’ya dönmek zorunda kalmış. 1862’nin başlarında, Russkiy Vestnik dergisi editörü ve yayıncısı Mihail Katkov’la bilardo oynarken 1.000 ruble kaybetmiş ve borcunu nakit olarak ödeyemeyince, henüz tamamlamadığı Kazaklar romanının yayın hakkını Katkov’a vermek zorunda kalmış. Tolstoy, ideal bir ahlaka ulaşmasını engelleyen üç özelliğinden biri olarak kumarı görüyor. Diğerleri, cinsel arzuları ve kibri. Daha sonra kumar tutkusunu aştığını anlıyoruz. Yaşadıklarını çeşitli boyutlarıyla eserlerine yansıtan Tolstoy’un kendi Kumarbaz’ını neden yazmadığını bu nedenle merak ettim.

Şklovski, Tolstoy’un tüm eserlerini tek tek ele almamış. Zaten bu pek mümkün değil ve kafa karıştırıcı olabilirdi. Çünkü Tolstoy velut bir yazar, çok eser vermiş. Tolstoy’un edebiyata girişini, çocukluk deneyimlerini ve anlatıcı kimliğinin oluşumunu anlamak için önemli bulduğu için Çocukluk’u ele alarak başlıyor Şklovski. Genç subay Tolstoy’un savaş deneyimi, savaşın gerçekliği ve edebî anlatım arasındaki ilişkiyi Sivastopol Hikayeleri’ni ele alarak inceliyor. Savaş ve Barış, Anna Karenina, Tolstoy’un tarih, birey, toplum, insan psikolojisi, aile, evlilik, toplumsal düzen ve ahlaki çatışmaları ele alışı açısından önemli kaynaklar olmuş. Diriliş ve Hacı Murat Tolstoy’un geç dönem düşünceleri, ahlak anlayışı ve toplumsal eleştirisini incelemek için kullanılmış. Tabii bu eserlerin yazılış süreçlerini, Tolstoy’un yaşamı ile ilişkilerini de ayrıntılı olarak ele almış.
Tolstoy’un anlatım tekniği ve edebiyat anlayışı, Şklovski’nin özel ilgisini çekiyor. Tolstoy’un eserlerinde ayrıntıların çok önemli olduğuna işaret ediyor. Tolstoy küçük bir hareketi, yüz ifadesini, bakışı veya nesneyi anlatının önemli bir parçasına dönüştürüyor. Farklı bir anlatı yapısı var. Olayları kronolojik sırayla değil, belirli amaçlara uygun olarak anlatıyor. Karakterlerin psikolojik derinliğini önemsiyor. İnsan davranışlarının tek bir nedene indirgenemeyeceğine dikkati çekiyor. Hayatın karmaşıklığını, insanın düşünceleri, arzuları, eylemleri ve inançları arasındaki çelişkileri yansıtıyor.

Şklovski’nin biyografisi, 1963’de yayınlandığında yazarın kişiliğini ve özel hayatını ele alış biçimi nedeniyle tartışma yaratmış. Bir biyografide özel hayatın ne kadarının anlatılması gerektiği sorusu gündeme gelmiş. Sovyet sansürü de kitapla bu açıdan ilgilenmiş. Şklovski’nin Tolstoy’un özel hayatına gereğinden fazla yer verdiğini, gençlik dönemindeki cinsel deneyimleri, kumar alışkanlığı ve kadınlarla ilişkileri üzerinde durulmasının Tolstoy’un yanlış tanıtılmasına yol açtığını, Tolstoy’un eşi Sofya Andreyevna ile ilişkisinin ve cinsel hayatının fazla ayrıntılı anlatıldığını ve Tolstoy’un toplumsal ve siyasal yönü, eleştirel gerçekçiliği ve Lenin’in onun hakkındaki değerlendirmelerinin yeterince ele alınmadığını düşünmüşler. Kitapta, dikkati çekecek kadar çok sayıda Lenin’den alıntı var. Sanırım bu alıntılar sonradan sansürü aşmak için eklenmiş.
Sansür kurulunun bu raporundan sonra, 1967’de ikinci, düzeltilmiş baskı yayınlanmış. Bu baskı ilk baskıdan yaklaşık 200 sayfa daha kısaymış. İlk baskı 864 sayfa, ikinci baskı 655 sayfa. 896 sayfalık Türkçeye çevirinin hangi baskıdan yapıldığını merak etmemek elde değil. Ama kitapta böyle bir bilgi bulamadım. Künye sayfasında yayın hakkı bilgisi olarak “1928, Viktor Shklovsky Estate” ibaresi var ama bunun yazım hatası olduğunu düşünüyorum, zira o tarihte Şklovski kitabı henüz kaleme almamış, acaba 1968 yazacakken 1928 mi yazıldı?
Viktor Şklovski, Lev Tolstoy’da büyük romancının hayatını doğumundan ölümüne uzanan olaylar dizisi olarak anlatmakla yetinmiyor, Tolstoy’un kişiliğini, düşünsel dönüşümlerini, aile ilişkilerini, toplumsal konumunu ve edebiyat serüvenini eserleriyle birlikte ele alıyor. Çocukluk, Savaş ve Barış, Anna Karenina ve Diriliş gibi başyapıtların oluşumuna, anlatım özelliklerine ve Tolstoy’un sanat anlayışına yakından bakarken, yazarın dünyayı algılama ve anlatma biçimini de sorguluyor. Şklovski’nin biçimci edebiyat kuramından gelen eleştirel bakışı, Tolstoy’un metinlerini alışılmış yorumların dışına çıkararak yeniden okumamızı sağlıyor. Bu nedenle kitap, yalnızca Tolstoy’un hayatını öğrenmek isteyenler için değil, onun romanlarının nasıl kurulduğunu, edebiyat tarihindeki yerini ve anlatı sanatına getirdiği yenilikleri anlamak isteyenler için de önemli bir kaynak. Üstelik Şklovski’nin kendine özgü anlatımı, biyografiyi kuru bir bilgi aktarımından çıkarıp edebiyat üzerine düşünmeye çağıran canlı bir okuma deneyimine dönüştürüyor.
* Lev Tolstoy, Viktor Şklovski, çev. Mehmet Kerem Baysal, Alfa yay. Eylül 2026.

















