Aylardan Kasım Günlerden Perşembe[1], romanın adı hüzünlü 10 Kasım gününü anımsatıyor. Üç bölümden oluşan romanda, yazar, Atatürk’ün iç dünyasını kendi sesiyle anlatıyor. Atatürk hakkında pek çok kitap ve yayın yapılmasına karşın Gazi’nin iç dünyasından çok fazla söz edilmediği biliniyor. Atatürk, tarihe mal olmuş yönleriyle, asker Atatürk, devlet adamı Atatürk, devrimci Atatürk kimlikleriyle daha çok tanınıyor. Uzun araştırmalardan[2] sonra Ayşe Kulin’in kaleme aldığı roman, Mustafa Kemal Atatürk’ün ailesine, dinine olan bağlılığı, yüreğindeki derin merhametini, yalnızlığını, yaşamında ona esin kaynağı olan kişileri öne çıkarıyor.
Hayalleri Olan Bir Çocuk romanın ilk bölümü; o yıllarda Osmanlı İmparatorluğu’na bağlı Balkan kenti Selanik’te yaşayan küçük Mustafa’nın Molla Fatma Mektebi’nden Şemsi Efendi Mektebi’ne geçişi, babasının iş yaşamındaki zorlukları, babasının ölümünden sonra dayısının çiftliğinde çalışması, Askeri Rüştiye Mektebine girişi ve annesinin Ragıp Bey ile evliliği anlatılıyor. Küçük Mustafa, dindar anne Zübeyde Hanım’ın oğlunun hafız olması isteği üzerine Molla Fatma Mektebi’ne gönderiliyor. Küçük Mustafa bu eğitim tarzına uyum sağlayamıyor, Bulgar, Rum arkadaşları gibi normal sıralarda ders görmek istiyor. Molla Mektebi’ndeki uyumsuzluğunun ardından babası Ali Rıza Efendi oğlunu özel Şemsi Efendi Mektebi’ne yazdırıyor.
Yunan sınırına yakın Papaz Köprüsü mevkiinde gümrük memuru olan Ali Rıza Efendi, sınırdaki eşkıyaların, kaçakçıların usulsüzlüklerini, rüşvet tekliflerini kabullenmeyen namuslu bir memur olduğundan bu görevi sürdüremiyor, istifa ediyor, ticarete atılıyor. Ticaret hayatında da eşkıyalar peşini bırakmıyor, her şeyini kaybediyor ve genç yaşta hayata veda ediyor. Küçük Mustafa dayısının desteğiyle eğitimine devam ediyor, en büyük dileği asker olmaktır. Anne Zübeyde Hanım’ın hayali oğlunun diplomat olmasıdır, babası gibi genç yaşta hayata veda etmesini, cephelerde ömrünü geçirmesini istemiyor.
“Zabitler Rumeli şehirlerindeki caddelerin süsü gibiydiler, parlak düğmeli ceketleri, bellerindeki o yandan sarkan kılıçlarıyla dimdik yürüdüklerinde, halk hayranlıkla seyrederdi onları.”[3]
Bu görüntüler Mustafa Kemal’in küçük yaşlarda gönlünü çeliyor; Mülkiye Rüştiyesi yerine Askeri Rüştiye’nin sınavlarına giriyor ve başarılı oluyor. Oğlunun Askeri Rüştiye’ye yazıldığını duyduğunda hıçkırıklara boğulan Zübeyde Hanım’ı Mustafa Kemal şu sözlerle teselli ediyor:
“Bak anneciğim” dedim, “babam bana tek bir hatıra bıraktı”. (s.31) Eliyle duvarda asılı kılıcı gösteriyor: “Babam o kılıcı 1877 harbinde Mülkiye Gönüllüleri tabutundaki geçici subaylığı sırasında taşımış, ben doğunca da kılıcı getirip beşiğimin başına asmış…”[4]
Ali Rıza Efendinin ölümünden sonra büyük maddi sıkıntılar çeken Zübeyde Hanım, yapılan teklifler sonrasında Ragıp Bey’le evliliği özellikle oğlu Mustafa Kemal’in istikbali için kabul ediyor. Mustafa Kemal’in bu evliliği kabullenmesi zor oluyor: “(…) annemi benden habersiz, hiç tanımadığım bir adamla evlenmiş bulmak varmış!”[5] diyor ama Ragıp Bey’i tanıdıkça üvey baba ile arasında samimi ilişkiler kuruluyor.
Askeri Rüştiye’yi bitirdikten sonra Osmanlı İmparatorluğu’na bağlı Balkan kentlerinden Sofya’ya askeri ateşi olarak atanıyor, Mustafa Kemal için bir terfi değil, sürgündür ama büyük aşkı Dimitriana ile orada tanışıyor. Genç kadın güzelliği kadar edebiyat, müzik, siyaset üzerine yaptığı sohbetlerle de Mustafa Kemal’in kalbini çalıyor. Sofya’da yaşanan her yönüyle dopdolu ilişki din ve millet ayrımından dolayı orada kalıyor: “Hayatım boyunca onlarca kadın tanıdım, kimine acıdım, kimiyle mektuplaştım, kısa bir evlilik yaptım ama sadece Dimitriana’ya sırılsıklama âşık oldum”[6]
Ormanın Ortasında Tek Başına Bir Ağaç; romanın ikinci bölümünün adı: Ayşe Kulin Atatürk’ü metaforik bir dille şöyle anlatıyor: toprağın derinliklerine kök salan dallarının gölgesinde hayat veren ulu çınar ağacı gibi Atatürk, ülkesine ve insanlarına din, dil, mezhep ayrımı yapmadan yaşam sevinci veren ömrünü ülkesine feda eden bir dünya lideridir.
Atatürk, hastalığı nedeniyle çok sevdiği Savarona Yatı’ndan Dolmabahçe Sarayı’ndaki odasına götürülürken Gazi’nin duygularını Ayşe Kulin şöyle dile getiriyor: “(…) sen gel ülkenin saray rejimine son ver, kendi hayatın sonlanırken, ölümünü beklemek için seni o saraydan sürgüne yollananlardan birisinin odasına yatırsınlar.” [7]
Gazi Mustafa Kemal, yatağında hastalığıyla pençeleşirken doktorlar içki ve sigarayı yasakladıkları gibi ziyaretçilerini de kısıtlıyorlar. Can arkadaşı Nuri Conker’i bir yıl önce kaybediyor, yakın arkadaşı İsmet İnönü’yle de istediği gibi görüşemiyor.
Ve Dünya Lideri, yaşamını tek tek gözden geçiriyor: Latife Hanım ile evliliği, evlat edindiği altı kızı, iki erkek çocuğu… Erkek çocuklarının meslek okullarında, kız çocuklarının, yabancı dil öğrenmeleri ve Batı kültürünü benimsemeleri için Üsküdar Amerikan Lisesi, Notre Dame de Sion Fransız Lisesi’nde eğitim almalarını, öğrenimle arası pek uyuşmayan kızlarının iyi izdivaçlar yapmasını sağlıyor. Ankara Palas Oteli’nde müziğe, dansa meraklı kızı Nebile’nin düğününde; “Nebile ile yaptığımız vals, The Illustrated London News dergisinde yayımlanmış, çok ses getirmişti.”[8] Eğitimlerine devam etmek isteyen kızları Afet İnan’ı, Sabiha Gökçen’i yurt dışına gönderiyor.
Müziğin, edebiyatın sanatın her dalının insan ruhunu geliştireceği, büyük savaşlardan çıkan bir halkın psikolojik dengesinin sanatla düzeleceğini düşünen hümanist, evrensel düşünceli Atatürk, 1934 yılında İran Şahı Rıza Pehlevi’nin ziyareti öncesinde Adnan Saygun’a büyük bir görev veriyor, çok kısa zamanda zor şartlarda Özsoy Operası besteleniyor. Galası Mustafa Kemal Atatürk ve Şah Pehlevi’nin huzurunda gerçekleşiyor. İran Şahı’ı bu gösteriden çok mutlu oluyor. Müziğin evrensel ruhu iki ülke liderini birbirlerine daha da yakınlaştırıyor. “İran Şahı Türkiye’den son derece dostane duygular ve ağzında Türk protezleriyle ayrılmıştı”[9]
Atatürk, Dolmabahçe Sarayı’nda hasta yatağında geçmişiyle yüzleşirken manevi evlatlarının, kız kardeşi Makbule’nin yaşamlarını sürdürebilecek geleceklerini hazırlıyor. Kızları arasında en küçükleri 1932 doğumlu Ülkü’nün eğitimini tamamlayabilmesi için her türlü maddi imkânı sağlıyor.
Mustafa Kemal’in Selanik’te çocukluğunu geçirmesi, Dimitriana’yı tanıması, Latife Hanım ile evliliği ve Anadolu kadınlarının cephelerde cansiperane çalışmaları, Atatürk’e, ülkenin gelişmesinde kadınların eğitiminin, aktif hayatta rol almasının ne kadar önemli olduğunu gösteriyor. Cumhuriyet kurulduktan sonra yapılan devrimler arasında en önemlileri kadınlara eğitimde eşitlik, seçme ve seçilme hakkının verilmesidir.
Aylardan Kasım: romanın üçüncü bölümünde Gazi Mustafa Kemal, Hatay’ın Türkiye’ye katılmasıyla ilgili haberi her gün büyük bir heyecanla beklerken sağlığının en büyük düşmanı içki ve sigarasına karşı koyan İsmet İnönü’nün, Latife Hanım’ın ne kadar haklı olduğunu düşünüyor. Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu, dünya lideri Mustafa Kemal Atatürk, hüzünlü Kasım ayında babası Ali Rıza Efendi gibi genç yaşta bu dünya veda ediyor.
Ayşe Kulin, Aylardan Kasım Günlerden Perşembe romanında Mustafa Kemal Atatürk’ün iç dünyasını kurgusal bir gerçeklikle dile getiriyor. Yazarın ele aldığı konular Atatürk’ün gerçek yaşamıyla örtüşüyor ve bu kurgusal yapı bir ölçüde gerçekliğin anlaşılmasına da ışık tutuyor.
Türk Edebiyatı’na bu romanı kazandıran Ayşe Kulin’e, Everest Yayınları’na çok teşekkürler.
[1] Ayşe Kulin, Aylardan Kasım Günlerden Perşembe, Everest Yayınları, İstanbul, Ekim 2025
[2] Başvuru kitaplarının listesi, s.176
[3] Ayşe Kulin, Aylardan Kasım Günlerden Perşembe, Everest Yayınları, İstanbul, Ekim 2025, s.30
[4] Aylardan Kasım Günlerden Perşembe, s.31.
[5] A.g.e. s.39.
[6] A.g.e. s.54.
[7] A.g.e. s.61.
[8] Aylardan Kasım Günlerden Perşembe, s.78.
[9] A.g.e. s.121.
