Yalçın Armağan ilginç bir çalışma yapmış. Şiirin Dolaşımı’nda, üç ve daha fazla baskı yapan şiir kitaplarını listelemiş ve nednelerini incelemiş. Böylece hangi şairlerin, hangi şiir kitaplarının kalıcılaştığını yani Türk Şiirinin kanonunu oluşturduğunu anlamaya, yorumlamaya çalışmış.

Tabii akla gelen ilk sorular, “Bir şiir kanonu nasıl oluşturulur? Kimler bu kanonu belirler? Çok ya da sürekli okunmanın kanonda yer almaya etkisi nedir?” oluyor.

Şiir kanonunun, yalnızca “iyi şiirlerin/şairlerin listesi” olmadığını biliyoruz. Edebiyat alanındaki güç ilişkilerinin, kültürel belleğin, eğitim sisteminin, yayıncılık dünyasının ve eleştirel söylemin ortaklaşa ürettiği tarihsel bir seçki kanon. Bir şairin ya da şiirin “kanonik” hale gelmesi, estetik değer kadar dolaşım, kurumsallaşma ve tekrar yorumlanma süreçleriyle ilgili.

Franco Moretti, “Sanıldığının aksine, kanonu oluşturan profesörler değil okurlardır” demiş (s.95). Bizde akademinin şiir tarihi üzerine çalışmaları pek olmadığı için bu sav ilk bakışta doğru gibi görünüyor ama tek başına okurların kanonu belirlemediği de bir gerçek. Yine de bu belirlemede okurun büyük önemi olduğunu düşünüyorum. Zaten bir şiir kitabının dolayısıyla şairinin ve şiirlerinin dolaşımda kalmasını okurlar sağlıyor. 

Kanonda yer almanın kanıtı edebiyat tarihleri ve antolojilerdir. Tabii ki muteber eleştirmenlerin, edebiyat tarihçilerinin hazırladığı şiir tarihlerinden, antolojilerden söz ediyorum. Örneğin Ahmet Oktay’ın, Memet Fuat’ın, Mehmet H. Doğan’ın şiir antolojilerinin o kadar çok tartışılmasının nedeni bu eleştirmelerin kanonu oluşturdukları düşüncesiydi.

Ders kitaplarına girmek, müfredatta yer almak da kanona girmenin delili sayılıyor ama bizde ders kitabı hazırlama işi devletin direktifleriyle geliştiği, devlet her alanı olduğu gibi edebiyatı ve şiiri de kendi görüşüne göre biçimlendirmek istediği ve her zaman devletin temsilcilerinin kafasında hazır bir liste olduğu için bu pek başarılı olmadı. Yazarlar, şairler müfredata girmeyi hala önemseseler de ders kitaplarında yer almak “resmi onay” gibi göründüğü için okurda ters tepki yarattı. Müfredatta yer alan şair ve yazarlar önemsendi ama okunmaz oldu, yani dolaşımdan çıktı. Bunun son ve önemli örneği Milli Eğitim Bakanlığı’nın ilköğretim ve liseler için hazırlattığı 100 Temel Eser listeleriydi. Israrla dayatılmasına rağmen bir süre sonra listeler kullanılmaz hale geldi. Çünkü okur dayatma kabul etmiyor. Okurun kabul etmediği bu listeleri edebiyat çevreleri ciddiye de almadı.

Türk şiirinde Yahya Kemal Beyatlı, Nâzım Hikmet, Orhan Veli gibi şairlerin kanonikleşmesinin nedeni müfredat değil kitaplarının sürekli yeniden basılması, okunmaları, konuşulmaları ve alıntılanmalarıdır. O nedenle Yalçın Armağan’ın mercek altına aldığı “çok okunma” önemli ama günümüz için yeterli değil. Hızlı dijitalleşme nedeniyle kitaplar kadar sosyal medyada alıntılanma, sözü edilme ve tartışılma da önemli bir etken haline geldi. Çünkü artık şiir dünyası sadece basılı yayınlardan, yani gazete, dergi ve kitaplardan oluşmuyor. Gazete ve dergiler büyük oranda hayatımızdan çıktı, kitaplar da çıkmak üzere. Artık bir şiirin, şiir kitabının yeniden basılması kadar, belki de ezberlenmesi, alıntılanması,, bestelenmesi, sosyal hayatta dolaşması daha önemli.

Yalçın Armağan yayıncıların, editörlerin de önemli bir belirleyici olduğunu düşünüyor. Örneğin Memet Fuat önce De Yayınları ve Yeni Dergi’de, ardından Adam Yayınları’nda böyle bir rol oynadı ve İkinci Yeni’nin yeniden gündeme gelmesini sağladı. Aynı şekilde Enis Batur yönetimindeki Yapı Kredi Yayınları’da şiir yayıncılığında ağırlıklı bir yayınevi oldu. Memet Fuat, İkinci Yeni’nin yeniden gündeme gelmesini, okunmasını sağladı ama aynı yayınevinde farklı kuşaklardan şairlerin kitaplarını yayınladığında neden başarılı olmadı? Bu da sorulması gereken bir soru. Çünkü ne yapsanız, müfredata sokup zorla okutsanız da, büyük bir yayınevinin tüm olanaklarını kullanıp iyi pazarlama ve reklamla tanıtsanız da eğer okur okumayacaksa okumuyor. Bir şair okunmayınca da onu kanonda ne kadar sayarsanız sayın bir anlamı olmuyor. Zira, bence esas kanon kitapevlerinin raflarıdır. Kitapevlerinin “her zaman satanlar” listesine girebilmişse bir şiir kitabı kanona da girmiştir. Yayıncılar bir şairin kitaplarını yayınlamayarak, eleştirmenler adını anmayarak, devlet yasaklayarak bir süre bunu önleyebilir ama Nâzım Hikmet örneğinde olduğu gibi sürekli önlemeleri pek mümkün değildir. Ancak geciktirebilirler.

Bizde önemli bir belirleyici de şairlerdir. Yeterli sayıda eleştirmen olmadığı için şair sözü önemlidir. Özellikle yeni kuşakların geçmişe tavrı, değerlendirişi etkili olur. Ama her zaman değil. Örneğin 60 Kuşağı şairleri kendilerini var eden İkinci Yeni Şairlerini sırf kanondan değil, tüm şiir tarihinden silmek için çok uğraşmışlar ama başarıları sadece İkinci Yeni’nin okurlarla buluşmasını on yıl geciktirmek olmuş. Öte yandan 80 Kuşağı’nın ilgisi ise İkinci Yeni için itici güç oldu. Seksenler İkinci Yeni’nin yeniden doğuşıunun miladıdır. 

Çok okunmak kanon yaratır mı? Kanon çok okunanlarla mı oluşur?  Tek başına hayır. Ama çok okunmak önemli bir etkendir. Her popüler şair kanonik olmaz, her kanonik şair de çok okunmaz.

Örneğin bazı şairler dönemlerinde çok satıp sonra unutulabilir. Bazıları ise başlangıçta dar bir çevrede okunup zamanla çok okunabilir. Bazı şairler de sürekli çok okunur ama edebiyat çevreleri görmezden gelir. Sürekli çok okunan Ümit Yaşar Oğuzcan buna tipik örnektir. Yalçın Armağan titiz ve çok emek verdiği bir çalışmayla 3 baskı yapan şiir kitaplarını listelemiş ama “edebiyat alanında etkili bir şair olarak kabul görmemiş” diyerek Ümit Yaşar’ı listeye almamış. Bir anlamda kanonu sorgularken kendi de yeni bir kanon yaratmış. Aynı şekilde 80 Kuşağı şairlerinden Cezmi Ersöz’ü de listeye almamış. Şemsi Belli, Muammer Hacıoğlu, Hüseyin Avni Dede gibi çok satan, çok okunan şairleri ise hiç görmemiş. 

Sürekli okunma neden önemli? Çünkü, bir eleştirmenin dediği gibi kanon aslında bir tür zamana dayanıklılık testi. Bir şiirin birkaç kuşak boyunca okunması, farklı dönemlerde yeniden yorumlanabilmesi, yeni anlamlar üretmesi, farklı kesimler ve  ideolojilerce sahiplenilebilmesi
onun kanonik gücünü sağlıyor.

Nâzım Hikmet, Necip Fazıl, Cahit Sıtkı, Attilâ İlhan, Ahmed Arif, Cemal Süreya, Turgut Uyar, İsmet Özel, Cahit Zarifoğlu gibi şairler farklı bağlamlarda ve tarihlerde tekrar tekrar okunabildikleri için kanonda yer alıyor. Ama kanon sabit değil, sürekli değişiyor. Bunu yine Yalçın Armağan’ın  Şiirin Dolaşımı’nda ortaya çıkardığı listede yer alan ve almayanlardan anlıyoruz. Bence her yeni kuşak kendi kanonunu oluşturuyor. Şiire, edebiyata bakışın değişmesi, feminist eleştiri, queer okuma, postkolonyal teori ya da sürdürülebilirlik gibi bakış açılarının gelişmesi, politik iklim, toplumsal taleplerdeki dönüşüm, unutulmuş şairlerin bu yeni eğilimlerle birlikte yeniden keşfi kanonu değiştiriyor.

Bir şairin sürekli okunması kanonik olması için tek başına yeterli değildir ama unutulmamasını sağladığı, tekrar tekrar geri dönülen bir şiiri olduğu için ne kadar dışlanmaya çalışılsa da tekrar kanonda yer alabilir.
Yalçın Armağan, Şiirin Dolaşımı’nda şiir kitaplarının yayın sıklığını inceleyip listeleyerek şiir kanonunun nasıl şekillendiğine yakından bakıyor, ayrıntılı olarak yorumlayıp bir anlamda şiir yayıncılığımızın tarihini de anlatmış oluyor ve bu konuları yeniden tartışmamızı sağlıyor. Diğer yandan ortaya çıkan listenin günümüzdeki Türk Şiir kanonunu gösterdiği bir gerçek. On yıl sonra bu liste dört baskı yapan kitaplar için yenilendiğinde listenin nasıl değiştiğini, bir çok şairin kanon dışında kaldığını, yeni isimlerin girdiğini ve çok azının listede kalıcılaştığını yani esas kanonu onların oluşturduğunu anlayacağız.

Bu çalışmaya Yalçın Armağan, yazının başlığında sorduğum “Nesiller boyunca okunan şairlerimiz kimler?” sorusuna rakmalarla, belgelerle cevap veriyor. Çok okunuyor, çok seviliyor sandığınız bazı şairlerin kitaplarının listeye giremediğini görüp çok şaşıracaksınız.

*  Şiirin Dolaşımı, Yalçın Armağan, Epona yay. Mart 2026.