Okuduğum metinler arasında özüyle bağ kuramadıklarım oluyor. Bazıları ise su gibi akıp gidiyor, çabasız, zorlamadan. Böyle yazabilenlerle sanki söz kardeşliği doğuyor aramızda.
İnsan kendi ruhu daraldığında kelimelerinkine yaslanıyor. Ben öyle yapıyorum. Melisa Gürpınar’ın Salkımsöğütlerin Gölgesinde’sini okurken Baudelaire’i anımsadım. Öğrencilik yıllarımda “Les Fleurs du Mal” masamdaydı ama Gürpınar’ın anlatısı bir anda Baudelaire’in “poème en prose” geleneğine götürdü beni. Kitabın ingilizce çevirisini yapan Arthur Symons ilk sayfaya not düşmüş. “Petits Poèmes en Prose” için “hem deney, hem de itiraflar” demiş. Le Spleen de Paris’in önsözü Arsène Houssaye’dan alıntı yapmış. Önsöz Baudelaire’in şiirlerini yayımlayan Arsène Houssaye’ye adanmış. Baudelaire şiirlerinin doğrusal olay örgüsü taşımayan özgür yapısını över. “Hırs anlarında hangimiz kafiyesiz ve ritimsiz olduğu halde müzikal kalabilen, ruhun lirik hareketlerini, düşüncenin dalgalanmalarını, vicdanın ani sıçrayışlarını izleyebilecek incelikte şiirsel bir nesrin hayalini kurmadık?” Kendi ifadesiyle “zahmetli küçük ayrıntılar”da, hayranlık uyandırıcı önemsizmiş gibi görünen ama aslında büyük ustalık barındıran parçacıklarda mucizenin gerçekleştiğini yazar. “Sanatı ne kadar yenilikçi, kesin ve kusursuzsa, düşünce ve duygu kalitesi de o kadar derin ve etkileyicidir” der, Baudelaire için.
Usta bir yazar böyle yapmaz mı? Metni yazı sırasında yavaş yavaş şekillenen, düşüncenin dil içinde yeniden hayat bulduğu bir alan, bir deneyim olarak kurmaz mı? Kendimiz için yazarız önce. Yazarın kaç kişiden onay aldığı ne kadar önemlidir? Okur sessiz okumalarına devam eder, yazar da sessiz sedasız yazar. Tutkudur yazarı ayakta tutan herhalde hırs değil. İnsanın iç sesi ölçüye sığar mı bilmiyorum. Bazı duygular ancak düzensizliğin içinde kendi gizli musikisini bulduğunda hakiki haline, en çok da anlatamayacağı şeylerin etrafında şiire yaklaşır belki de.
“Sonbahar günlerinin sonları ne kadar içe işleyicidir. Ah! Acıya varacak kadar işleyici. Çünkü bazı öyle büyüleyici duyumlar vardır ki, belirsizlikleri onların yoğunluğunu azaltmaz ve sonsuzluğun sivri ucundan daha keskin bir şey yoktur.” Paragrafın çevirisini gerektiği gibi yapıp yapamadığımı bilmiyorum ama zihnimde yine Baudelaire canlanıyor. Bazen öyle bir an gelir ki, ne düzyazının dünyası yeter derdimizi anlatmaya ne de şiirdeki dizeler. Arafta, ruhun zincirlerini kırdığı o gri bölgede muazzam bir edebi melez doğmuştur.
Düzyazı toprağa basar, adımları bellidir, zihnimizi bir noktadan diğerine götürür. Şiir ise uçmayı dener, nefesi kesildiğinde durur, imgelerin rüzgârıyla savrulur. Araftaki yer gökyüzünde yürümek sayılabilir mi? Düzyazının omurgasını arada ürpertsek biraz nasıl olur? Şiir kavramının ölçüye, ritme ve kafiyeye bağlıymış gibi göründüğünden bahseder, Andreea İrimia. Ona göre geleneksel olarak lirik tür en güçlü ifadesini manzum şiirde bulur. Şiir aslında birçok biçime bürünebilir. Düzyazı şiirin özgürleşmesine yönelik bir çağrı gibi adeta. Biçimi nasıl olursa olsun özünde varlığını sürdürebileceğini gösteren, şiiri kendi çekirdeğinde aramaya davet eden bir tür. Pek çoğumuz yazmaya gençken şiirle daha ziyade şiire benzer satırlarla başlamışızdır. Dünyayı ilk anda açıklamaktan çok hissetmeye, anlamlandırmaktan çok sezgilerle kavramaya çalışırız. Zamanla kalemimiz öyküye, denemeye ya da başka anlatı biçimlerine (belki de hepsine birden) evrilir, insan olgunlaştıkça deneyimlerini, çelişkilerini ve dünyayla kurduğu karmaşık ilişkiyi de anlatmak ister. On dört yaşında kaleme aldığım ve İstanbul aşkımı dile getiren şiirim bir edebiyat yarışmasında mansiyon almıştı. O zaman kendimi şairliğe yakın görüyor, sanki dünyayı büyük sözcüklerle betimleyebileceğimi düşünüyordum.
Belki de Ferit Edgü’yü bu yüzden seviyorum. Dili, hikâye anlatmaktan öte bir bilinç hali kurmaya yöneliyor. Metinleri derinden hissediliyor, dili mensur şiire yakın. Latife Tekin’in cümlelerini aynı şekilde dinleyebiliyorum, bazen otlara değmeden esen rüzgâr gibi kıvrılıyor, duruyor, ezgisiyle büyüyor. Tekin de hep metindeki müzikten bahsetmiyor mu? Akılda kalan iç titreşimden. Yine de bütünüyle mensur şiirin dünyasına çekilmiyor elbette. Dünyayı, doğayı, yoksulluğu, aileyi, kırları ve gecekondu ışıklarını anlatmayı kendi üslubunda sürdürüyor. İki dünyanın dengesini de iyi kurmak gerekiyor sanırım. Dozu bir kaçıversin, metin ağdalı anlatıya ya da okunması olanaksız kelime yığınına dönüşebilir.
Melisa Gürpınar’ın satırlarına, ruhumu yükselten cümlelerine dönmeyi seçiyorum. Uzaktan geçen yelkenlinin imbatın önünde nasıl da güvenle ilerlediğinden söz ediyor. “Oysa ki o bir imge bile değil daha, yalnızca uzaktan geçen bir yelkenli” (s:53).
Kaynaklar
Gürpınar, Melisa. Salkımsöğütlerin Gölgesinde. Can Yayınları, 1998.
Baudelaire, Charles. Poems in Prose. Translated by Arthur Symons, Chatto & Windus, 1913.
Irimia, Andreea. “Le poème en prose : théories, contexte et impact dans l’œuvre de Baudelaire.” “Ștefan cel Mare” University of Suceava, Romania.
