“Fatih kaç savaş kazandı?” ya da “İstanbul’u nasıl fethetti?” diye tartışırız ama kütüphanesinde kaç kitap vardı, diye merak etmeyiz. Tarih deyince aklımıza siyasi, askeri konular geliyor öncelikle. Bir padişahın yaşamını anlatan bir kitap gördüğümüzde de ister istemez onun siyasi ve askeri başarılarını, yöneticilik yeteneklerini düşünüyoruz. Bu genel bir eğilim. Sonrasında özel hayatlarını da merak ediyoruz. Ne yerdi, ne içerdi, nasıl yaşardı, gibi soruların peşine düşüyoruz. Ama onların entelektüel yanları pek merak konusu olmuyor. Doğrusu şair padişahları, hatta Fatih’in kitap merakını biliyordum ama padişahların, okurluk düzeylerini, kitapla ilgilerini merak etmemiştim. Bende bu merakı uyandıran II. Abdülhamit’in polisiye romanlara düşkünlüğü oldu. Bir siyaset insanını, bir padişahı sadece siyasi ya da askeri başarıları, yöneticilik nitelikleri ile tanımanın yetersiz olduğunu düşündüm. II. Abdülhamid’in İstanbul kütüphanelerinin kataloglarını hazırlattığını öğrenmek için ise İsmail E. Erünsal’ı beklemek gerekti.
İsmail E. Erünsal, Osmanlı kitap kültürü, yazma eserler, vakıf kütüphaneleri, sahaflık tarihi ve araştırmalarının en önemli isimlerinden biri, belki birincisi. “Kitap tarihi” diye bir alan varsa onun çalışmalarıyla oluştu, oluşuyor. “Osmanlılarda Kütüphaneler ve Kütüphanecilik”, “Orta Çağ İslâm Dünyasında Kitap ve Kütüphane”, “Osmanlılarda Kitap Ticareti: Sahaflar ve Kitapçılar” gibi bir çok önemli kitap yayınladı. Bunlar uzmanlık ve derin araştırma sonucu ortaya çıkmış yüzlerce sayfalık eserler.
“Osmanlılarda Kütüphaneler ve Kütüphanecilik”, kitabın tanıtımında da söylendiği gibi Osmanlılarda kitabın, kütüphanenin ve kütüphaneciliğin XVI. yüzyıldan itibaren tarihini orijinal belgelere dayalı olarak ele alan bir çalışma. İlk baskısı 2015’de yapılan bu eser 984 sayfa. Erünsal ne kadar sade ve anlaşılır bir dille yazsa da bu konuda sadece bilgi sahibi olmak ama uzmanlaşmak istemeyen okur için oldukça kalın. Herhalde bu nedenle, Erünsal’ın yayıncısı Timaş, bu kitaptan yola çıkarak ve konuya giriş niteliğinde olsun diyerek, minyatürler, gravürler, çizimler, fotoğraflar ve belgeler eşliğinde “her yaştan kültür tarihi okuyucusuna hitap eden” Kitapların Sultanı’nı yayınlamış.
Tabii ki ilk aklıma gelen soru “Osmanlıda ilk saray kütüphanesini kim kurmuş?” oldu. Padişahlar kitap okuma alışkanlığı olan kişiler, birçok kitap koleksiyonlarında yer alıyor ama bunların derlenip düzenlenmesi için biraz vakit geçmesi gerekmiş. Tabii kitap derken şunu unutmamak gerek, sözünü ettiklerimiz birer el yazması ve çeşitli boyutlarda ve şekillerde olabiliyorlar. Bu nedenle de biraraya toplanmaları, düzenlenmeleri de kolay değil.
İlk Osmanlı kütüphaneleri medreseler içinde oluşmuş, saray kütüphanelerinin oluşması ise daha geç gerçekleşmiş. Kuruluş dönemi padişahlarının hangi kitapları okudukları hakkında belge bulunmadığını yazıyor Erünsal. Süheyl Ünver, I. Murat’a ait bir kütüphane olduğunu ortaya çıkarmış ve Çelebi Mehmet’in kütüphanesindeki 16 kitabın adlarını tespit etmiş. II. Murat’ın Edirne’deki sarayında kütüphane kurduğu, sonra bunun İstanbul Beyazıt’taki Eski Saray’da kurulan kütüphane ile devam ettiği biliniyormuş. Daha önce Edirne ve Manisa’daki koleksiyonları bilinen Fatih Sultan Mehmet, bu kütüphaneyi Topkapı Sarayı’na taşıtmış. Fatih Sultan Mehmet, Bizans ve İslam dünyasından getirilen yazmaları da bu kütüphanede toplamış.
Sultan II. Beyazıd zamanında hazırlanan kütüphane kataloğunda 5700 cilt içinde 7200 eser yer alıyormuş. Tabii padişahlar sadece saraya kütüphane kurmakla kalmamış, başta medreseler olmak üzere ihtiyaç duyulan yerlerde de kütüphaneler açmışlar. Saray kütüphanesinde Latince, Grekçe, Ermenice gibi dillerden kitaplar da bulunuyormuş. Fatih’in tercümeler yaptırdığı da biliniyor. Erünsal, bu aşamada bugünkü anlamda bağımsız bir “kütüphane binası” olmadığını ama saray içinde toplanmış düzenli bir kitap koleksiyonu ve hizmetli kadro (hâfız-ı kütüb) olduğunu belirtiyor.
Koleksiyonundaki kitapları mühürleyip kendi kütüphanesinde olduğunun anlaşılmasını sağlayan, kitaba çok düşkün olan II Bayezıd olmuş. İlk kataloglama çalışmasını da o yaptırmış. Yavuz Sultan Selim, sefere çıkarken bile yanında kitap götürürmüş ve gittiği yerlerde de kitap toplarmış. Saray içinde müstakil kütüphane kuran ise III. Ahmed olmuş. Tercüme heyeti kurdurması, nadir kitapların yurtdışına çıkarılmasını yasaklaması gibi girişimleri de olmuş bu entelektüel sultanın.
Erünsal, kitap merakıyla tanınan I. Mahmud’un döneminin ise “kütüphanelerin altın çağı” olduğunu yazıyor. Birçok kütüphane kurmuş ama Ayasofya ve Fatih Kütüphaneleri en önemli eserleri. III. Osman’ın I. Mahmud’un vakfettiği kitapları da alarak kurduğu Nuruosmaniye Kütüphanesi dönemin en zengin kütüphanesi olmuş. II. Abdülhamid’in kütüphanecilik tarihinde önemli bir yeri vardır diyor Erünsal. Gerçek anlamda kütüphaneciliğin oluşmasının önün açmış sultan.
Erünsal, yabancı gezginlerin sarayda hangi kitapların bulunduğu merakından kitap hırsızlıkları, padişah mühürleri, saraydan ödünç kitap alma usulleri, şehzade koleksiyonlarının taşınması, kütüphane açılış törenleri gibi oldukça ilginç ayrıntılar da anlatıyor.
* Kitapların Sultanları. İsmail. E. Erünsal, Timaş, Mayıs 2026.
