Kitaplıklar eskiden bir evin en sessiz köşesiydi. Şimdiyse belki de en çok konuşan yeri. Raflarda yan yana dizilmiş kitaplar artık yalnızca okunmuş metinlerin değil, aynı zamanda sergilenmek üzere seçilmiş kimliklerin de taşıyıcısı gibi duruyor. Bir kitabın sayfaları arasında kaybolmaktan çok, kapağının kadrajda nasıl görüneceğini düşünen yeni bir okur tipiyle karşı karşıyayız. Okumak, yerini giderek görünmeye bırakıyor.
Modern hayatın hızına yetişmeye çalışan birey için kitap, çoğu zaman bir duraktan uzak biriktirilen bir ihtimaller yığınına dönüşüyor. Alınan her yeni kitap, okunacaklar listesine eklenen bir başlıktan çok, gelecekte kurulacak bir benliğin parçası gibi. “Bir gün okuyacağım” cümlesi, ertelenmiş bir eylemden ziyade, ertelenmiş bir kimliğin ifadesine benziyor. Bu yüzden kitaplıklar artık sadece geçmişte okunanların ve gelecekte olunmak istenenin de arşivi.
Walter Benjamin, koleksiyonculuğun büyüsünden söz ederken nesnelerle kurulan kişisel ve duygusal bağa dikkat çeker. Ona göre koleksiyoncu, nesneleri işlevleri için değil, taşıdıkları anlamlar için bir araya getirir. Bugünün kitaplıkları da benzer bir mantıkla işliyor: Kitaplar okunmak için değil, bir dünya görüşünü, bir estetik zevki ya da entelektüel bir duruşu temsil etmek için yan yana geliyor. Böyle bakıldığında, kitaplık bir okuma alanından çok bir anlatıya dönüşüyor; sahibinin kendisi hakkında kurduğu sessiz bir hikaye.
Umberto Eco’nun okunmamış kitaplık fikri ise bu durumu daha incelikli bir yerden kavrar. Eco’ya göre bir kütüphanenin değeri, içindeki okunmuş kitaplardan çok, henüz okunmamış olanların potansiyelinde saklıdır. Ancak burada kritik bir fark var: Eco’nun işaret ettiği potansiyel, bilgiye duyulan canlı bir meraktan beslenir. Oysa bugün karşı karşıya olduğumuz şey, çoğu zaman bu merakın yerini alan yüzeysel bir sahiplik hissi. Kitaplar, bilinmeyene açılan kapılar olmaktan çıkıp, biliniyormuş gibi yapılacak nesnelere dönüşebiliyor.
Dijital çağın dikkat dağınıklığı bu dönüşümü hızlandırıyor. Uzun metinlere odaklanmak giderek zorlaşırken, kitap okumak sabır isteyen bir eylem olmaktan çıkıp lüks bir zamana ihtiyaç duyan bir uğraş haline geliyor. Buna karşılık kitap satın almak, anlık bir tatmin sunuyor. Bir kitabı bitirmek günler alabilir ama onu satın almak yalnızca birkaç saniye sürer. Bu hız farkı, okuma eylemi ile sahip olma dürtüsü arasındaki mesafeyi giderek açıyor.
Sosyal medyanın etkisi ise bu süreci görünür kılıyor. Estetik kitaplıklar, özenle seçilmiş kapaklar ve dikkatle kurulmuş kadrajlar… Tüm bunlar kitapları birer dekoratif objeye dönüştürürken, okurluğu da performatif bir kimliğe yaklaştırıyor. Artık ne okuduğumuzdan çok, neyi okuyor gibi göründüğümüz önem kazanıyor. Kitap, içerdiği metinden bağımsız olarak bir imgeye dönüşüyor.
Yine de bu tabloyu yalnızca bir yozlaşma hikayesi olarak okumak eksik kalır. Çünkü her kitaplık, aynı zamanda bir ihtimaldir. Okunmamış kitaplar, hâlâ açılmayı bekleyen kapılar gibidir. Belki de mesele, bu kapıların önünde ne kadar durabildiğimizle ilgilidir. Hızla tüketilen içeriklerin arasında, bir kitabın sayfalarıyla baş başa kalabilmek hala mümkün. Gerçek okur, çoğu zaman görünmezdir. Okuduğunu sergileme ihtiyacı duymaz; çünkü okuma eylemi onun için bir gösteri değil, bir karşılaşmadır. Metinle, yazarla, bazen de kendiyle. Bu yüzden en sahici kitaplıklar, en çok fotoğraflananlar değil; en çok eksilenlerdir. Raflarında boşluklar oluşan, sayfaları kıvrılan, altı çizilen kitaplarla dolu olanlar.
