Müstear adla Sezai Karakoç’un izinde | Metin Celâl

Birçokları gibi ben de Sezai Karakoç’u kitaplarından tanıdım. Keşfetmem ise antolojiler sayesindedir. İlk olarak antolojilerde şiirlerini okudum. Sonra kitaplarının peşine düştüm ve ilk satın aldığım kitabının adı; Hızırla Kırk Saat. 1967 yılında Diriliş Yayınları’ndan çıkmış. Benim okumam 1980 başları. 40 bölümlük uzun bir şiir. “Karakoç bu eserde İslam kültüründe ölümsüzlük, bilgelik ve yol göstericilik simgesi olan Hızır figürünü merkeze almış, geleneksel mesnevi formunun izlerini modern serbest şiir yapısıyla birleştirmiş” diye yorumlanmış. Hızırla Kırk Saat’in ardından üstadın bütün şiir kitaplarını edinip okumuştum.

1980’lerde, Ankara’da ODTÜ’de öğrenciydim. Ama ailem İstanbul’da oturduğu için bir ayağım hep İstanbul’daydı. O zamanlar kahvehanelerde, çay bahçelerinde buluşmak adetti. Bir süre Sultanahmet’te, sonra Laleli’de kahvehanelerde buluştuktan sonra Adnan Özer’in keşfiyle Çorlulu Ali Paşa Medresesi’nde Erenler Kıraathanesi’nde buluşmaya başlamıştık.

Çorlulu Ali Paşa Medresesi, tam anlamıyla bir edebiyat mahfiliydi ve birçok şair ve yazar dostlarıyla orada buluşurdu. İstanbul Üniversitesi’ne çok yakın olması nedeniyle öğrencilerin ve akademisyenlerin uğrak yeriydi. Burada Necat Çavuş, İhsan Deniz, Mehmet Ocaktan, Hüseyin Atlansoy gibi genç şairlerle tanıştık. Şiir ortak konumuzdu, hızlıca dost olup günlerimizi birlikte geçirmeye başladık. Ebubekir Eroğlu da arada sırada gelirdi.

Ebubekir Eroğlu’nun “Sezai Karakoç’un Şiiri” 1981’de yayınlanmış (Bürde yay.). Eser, Türk şiirinin usta isimlerinden Sezai Karakoç’un şiir dünyası, poetikası ve düşünce yapısı üzerine yapılan ilk bütüncül değerlendirmelerden biri olarak kabul edilir. Yakın okumalar yaparak şairin kültürel ve metafizik kodlarını açığa çıkarmaya çalışır. Eroğlu, Karakoç’un bireysel duyarlılıklardan yola çıkarak zamanla nasıl epik ve toplumsal bir şiir diline evrildiğini çözümler. Bu dönüşümün poetik arka planını ve yapısal özelliklerini değerlendirir.

Ebubekir Eroğlu’nun “Sezai Karakoç’un Şiiri” kitabını edinip okumakla kalmadım, Çorlulu Ali Paşa Medresesi’ndeki buluşmalarımızda kitap ve dolayısıyla Sezai Karakoç hakkında da konuştuk. Üstadın kişisel özelliklerinden de söz edildi, çünkü, şiiri hakkında böyle bir kitap yayınlanmış olmasını nasıl karşıladığı, ne tepki verdiği merak ediliyordu. Olumlu tepki vermeyeceği düşünülüyordu. Oysa kitap çok olumluydu. Kitabın sonradan yeni baskılar yapmamasını bu açıdan nasıl yorumlayabiliriz, bilmiyorum.

Sezai Karakoç’un önce şiirini tanımıştım ama 80’li yıllarda yollarımızın kesişmesi kaçınılmazdı. Cağaloğlu’nda aynı sokaklarda yürüyor, aynı hanlara girip çıkıyorduk. Sezai Karakoç’u defalarca yolda yürürken görmüşümdür. Pardösülü, elinde çantalı imgesi hala belleğimde.

O zamanlar Cağaloğlu, gazeteciliğin, yayıncılığın merkeziydi, sokaklar yayınevleri, kitapevleri, matbaalar, gazete binaları ile doluydu ama Üretmen Han’ın farklı bir yeri vardı. Çünkü bina sanki tamamen yayıncılığa adanmış gibiydi. Yerebatan Caddesi ile Çatalçeşme Sokağın köşesinde yer alan hanın girişindeki pasajdaki dükkanların tamamı kitapçılardı. Bodrum katta küçük matbaalar, ciltçiler anımsıyorum. Üst katlarda ise Milli Gazete, Türkiye, Yeni Devir ve birkaç yerel gazetenin irtibat büroları, yayınevlerinin ve dergilerin büroları yer alıyordu.

Sürekli olmasa da Diriliş dergisini izliyordum. Diriliş Yayınları ve dergisinin bürosunun da Üretmen Han’da olduğunu ve üstadın da hemen her gün büroya geldiğini öğrenmiştik.

O zamanlar şairlerle, yazarlarla tanışmak zor değildi. Yayınevlerini, dergi idarehanelerini ziyaret etmek usuldendi. Kapılar açıktı, genç ya da tanınmamış demez buyur ederlerdi. Bir kahvehanede onlara rastlayabilir, yanlarına ilişip sohbetlerine kulak misafiri olabilirdiniz. Çünkü şairleri pek arayıp soran yoktu. Özellikle II. Yeni şairleri 70’li yılların siyasi ortamında unutulmaya terk edilmişti. Kitapları bile basılmıyordu. Adı sanı bilinmeyen genç şairler olarak Üç Çiçek için şiir istediğimizde bizi reddetmemeleri de bu sebepten kaynaklanıyordu.

Sezai Karakoç ile de tanışmak için teşebbüste bulunan arkadaşlar, kapısını çalanlar oldu. Bazısıyla görüştü, bazısını kapıdan çevirdi. Örneğin bir arkadaşımız üstada kitabını sunmak istemiş. Üretmen Han’a gitmiş, Diriliş’in kapısını çalmış, üstadın kapıyı açacağını hiç ummuyormuş ama Sezai Karakoç açmış kapıyı. Arkadaşımız “size kitabımı getirdim” demiş. Üstat da “imzaladın mı” demiş, “Hayır” cevabını alınca da “İmzanı atamıyorsan istemem” demiş, kapıyı yüzüne kapamış. Bir başka şair arkadaşımız, aynı şekilde kitabını götürmüş, önceki imza meselesini bildiği için kitabı imzalayıp gitmiş. Yine Sezai Karakoç açmış kapıyı, yine aynı soru, üstat, “imzaladın mı” demiş, “Evet” cevabını alınca da “Bakalım ben senden imza istiyor muyum” demiş, kapıyı yüzüne kapamış. Bu hikayeler duyulunca bir başka şair arkadaş, “Üstadı tanımak önemli değil, kitabımı okusun yeter!” diye düşünerek imzalı kitabını bir zarfa koymuş, niyeti kapıya zarfı bırakıp gitmek. Yine kapı açılmış. Yine üstad. “Ne yapıyorsun!” demiş. Bizimki kem küm etmiş, “Ee, şeyy.. Size kitabımı bırakacaktım” demiş. Sezai Karakoç, “öyle kapıya kitabı bırakıp kaçmak olmaz, geç bakalım içeri” demiş, karşısına oturtup sohbet etmiş. Bu öyküler dolaşmaya başlayınca ben üstatla tanışma konusunda çekingenleştim. Üretmen Han’a, kitapçılara sık sık gitmeme, hatta bir dönem birlikte çalıştığımız arkadaşım Levent Erseven’in İmge Yayınları’nın bürosunun orada olmasına rağmen kapısını çalmadım.

O yıllarda çoğumuz üniversite öğrencisiydik ve arkadaşlarımızın büyük bir bölümü İstanbul Üniversitesi’nde felsefe, sosyoloji gibi bölümlerde okuyordu. Gündüzleri Çorlulu’da tükettikten sonra, akşamları Beyazıt Meydanı’nda, Sahaflar Çarşısı’nın girişine yakın Çınaraltı Çay Bahçesi’nde buluşmayı adet edinmiştik. Ders çıkışı arkadaşlar gelir, kalabalık gruplar oluşturur, sohbet ederdik. Sezai Karakoç da o saatlerde iyice tenhalaşan çay bahçesine gelir, bize birkaç masa öteye oturur, çayını yudumlardı. Arada bize doğru göz attığını da hissederdim ama bir selam vermeye bile cesaret edemezdim. Çok fazla gürültü edip üstadı rahatsız ettiğimizi de düşünmem bu çekingenliği artırmış olabilir. Ne de olsa deli kanlı çağımızdaydık.

Çorlulu’da buluşmalarımızdan birinde Ebubekir ağabey, “Neden Yönelişler’e şiir vermiyorsunuz?” diye sordu. Şair, şiir anlayışı, politik eğilim ayrımı yapmadıklarını, estetik açıdan iyi olan her şiir yayınlamak istediklerini anlattı.

O gittikten sonra aramızda bu konuyu tartıştık. Bazı arkadaşlar şiir vermek yanlısıydı, bazıları değildi, çekinceleri vardı. Bense şair, şiir ayrımı yapmama meselesine takılmıştım. O zamanlar yeni yeni şiirlerim yayınlanıyor, gerçi kendi aramızda şiirlerimizi kıyasıya eleştiriyoruz, hatta dergilerde yayınlatıyoruz, yani farklı değerlendirmelerden de geçiyor ama sanki çok meşhurmuşum gibi altında imzam olmasa, acaba şiirlerim aynı ilgiyi görür mü diye merak ediyorum.

Yönelişler, iyi bir dergiydi. Şiire, edebiyata odaklanmıştı, estetik kaygıları ön planda tutuyordu, yani aslında bizim gibi bakıyordu şiire, edebiyata. İlk sayısı Nisan 1981’de yayınlanmış. Kurucuları Ahmet Yücel, Ebubekir Eroğlu ve Adnan Tekşen. Fiili yönetmeni Ebubekir Eroğlu ağabeyimiz. İki dönemde, toplam 53 sayı yayınlanmış. İyi şiirler, çok değerli yazı ve çeviriler içeren bir dergi.

Bizim gruptan Orhan Alkaya, Adnan Özer, Oktay Taftalı, Vural Bahadır Bayrıl Yönelişler’de şiir yayınlatmış. Ben ise farklı bir yol izledim. Dediğim gibi şiirimi sınamak istiyordum. Kendime takma bir isim bulup, şiirlerimi dergiye mektupla yollayayım dedim. Takma adımı ağabeyimden aldım “Mehmet Çağlayan”. Mehmet Çağlayan, sık rastlanabilecek bir isimdi, seçmemde bu da etken oldu. Hatta imza çalışmış, mektuplardaki imzalar arasında tutarlılık olsun diye imza denemeleri de yapmışım.

Yönelişler’de Mehmet Çağlayan adıyla ilk şiirim “Gözlerimi Kapadığımda” adıyla Mayıs 1982’de yayınlanmış. İki – üç ayda bir de şiirlerim yayınlanmaya devam etmiş. Şubat 1983’te yayınlanan şiirimin adı “Hızır”, “Usta, S. Karakoç’a” diye adamışım. Bu şiiri, Hızırla Kırk Saat’i okuyup, onun etkisi ile yazmıştım. Şiir beğenilmiş, dergi yönetiminin ilgisini de çekmiş ki Yönelişler’den ilk mektubumu almışım. Ebubekir Eroğlu, 6 Mart 1983 tarihli, el yazısı ile yazdığı mektupta, şiirlerimin hep yayınlanabilir nitelikte olduğunu belirtip, deneme ve eleştirilerle de dergiye katkıda bulunabileceğimi belirttikten sonra derginin 12. sayısında biyografilere yer vereceğini, kısa biyografimi yollamamı istediğin yazmış ve “S. Karakoç’a ithaf ettiğiniz şiir, arkadaşların hepsi tarafından çok beğenilmişti” demiş. 24.3.1983 tarihli mektup daktilo ile yazılmış, Ebubekir Eroğlu, “Dergiye yardım etmek ister misiniz” diye soruyor. Bunun yazı ya da çeviri ile olabileceği gibi bulunduğum çevredeki kitapçılara dağıtıma da katkıda bulunabileceğimi belirtiyor. Sonraki mektup daktilo ile yazılmış ve Yönelişler’in Temmuz 1983’te üçüncü yılına gireceğini belirtip “her sayıya katılmanızı dileriz” diye bitirmiş.

Yönelişler’de Mayıs 1984’te kadar 12 şiirim yayınlanmış. Dergide en çok şiiri yayınlanan şairlerden olmuşum.

Böyle bir oyuna giriştiğimi kimseye söylememiştim. Arkadaşlarım Yönelişler’i izliyorlardı ama kimsenin Mehmet Çağlayan imzalı şiirlerden söz ettiğini, kim bu şair diye sorguladığını da duymamıştım. Belki bu işe son vermemin bir nedeni de bu olmuştur. Şiirlerim ilgi çekmemişti. Esas neden tabii ki Ankara’dan İstanbul’a taşınmamdı. İstanbul’da öyle yoğun bir yayın faaliyetine girecektim ki, böyle işlere vakit de kalmayacaktı.

Sonra araya yıllar girdi. Yönelişler’in kıymeti anlaşılmaya başlandı. Hakkında tezler yazıldı. Bunlardan biri de 2017’de yayınlanan Sefa Toprak’ın “Yönelişler dergisinin sistematik indeksi ve incelenmesi”. Bu yüksek lisans tezini inceleyen Ebubekir Ağabey’den bir mesaj aldım. Mesajında, “Yönelişler’de en çok şiiri yayınlananlardansın. Mehmet Çağlayan adıyla birçok şiirini yayınlamışız. Bunları kitap haline getirmeyi ya da bütün eserleri gibi bir toplamda yer vermeyi düşünmüyor musun?” diye soruyordu.

2018’de Şair Aykut Nasip Kelebek, “Yönelişler dergisinde şiir ve poetika” başlıklı yüksek lisans tezinde, “Yönelişler’de şiirleri ve eleştiri metinleriyle sıkça karşılaştığımız bir başka isim” diye Mehmet Çağlayan’ı tanıtmış. “Mehmet Çağlayan’ın Hızır başlıklı, Sezai Karakoç’a ithafla yayımlanmış şiiri ise çalışmamız açısından ayrıca önem taşımaktadır” diye şiiri alıntıladıktan sonra, “Sezai Karakoç’un Hızır’ı anlatması, geleneksel bir unsuru modern biçimlerle yeniden üretmeye dönük bir girişimdi; Çağlayan’ın yukarıda alıntıladığımız şiiri de bu amacı karşılamaktadır. Şair, bu şiirde Hızır’a seslenişlerde bulunur, ondan modern hayat içerisinde birtakım taleplerde bulunarak binlerce yıllardır işlene işlene geleneğe mâl olmuş bir figürü modern edebiyata taşır. Ondan savaşlara ve çocuk ölümlerini önlemesi için yardım ister. Edebi metinlerde bazı dinsel figürlerin sekülerize edilmesiyle karşılaşabilir; Çağlayan ise Hızır’a “Sen bir omuzunda iyilik, diğerinde inancını taşıyan” hitabında bulunarak onun dini yanını göz önünde tutar. Onun “kara gün dostu” olduğunu vurgulaması ise geleneksel metinlerdeki zor durumda kalanlara yardımcı olan Hızır imgesiyle örtüşmektedir. Şiirin bir diğer önemli tarafı ise Sezai Karakoç’un Gül Muştusu isimli şiir kitabına göndermede bulunmasıdır; bu kitap hem Sezai Karakoç’un geleneği modern şiir içerisinde sürdürüyor olması hem de başta Yönelişler şairleri olmak üzere kendisini takip edenleri daimî bir biçimde etkilemiş olması itibariyle son derece önemlidir” diye yazmış.

Hızır

– Usta. S. Karakoç’a

Yüreğinde taşı, öpüp alnına koy ve sırtla umudunu

Unutmadan duaların yerini

tifo taşıyanları terkilerinde

savaşları, çocuk ölümlerini

Unutmadan güzü/bu iğreti mevsimi

Sen çiçeklerin ve genişlemiş ufkun sevdalısı

Sen bir omuzunda iyilik, diğerinde inancını taşıyan

‘altın getiren bir deniz’

can suyu, karagün dostu/Hızır

Bilmez misin tarihin yinelemesini