Bahriye Çeri’nin Böyle Bir Hayat Güzin Dino adlı eserinin ilk baskısı Kasım 2022’de yapılmış okurlar tarafından karşılık bulduğu için de kısa sürede tükenmişti. Bunu, kitabın yayınlanışının üzerinden kısa bir süre geçmesine karşın, bizzat yayınevinin kendi satış noktalarından talep ettiğimde de bulamayınca anlamıştım. Sevindirici olan şu ki ikinci baskısı geçtiğimiz günlerde raflarda yerini aldı ve bir kitaba daha “hasretimiz” bitmiş oldu.
Türkiye’nin düşünce dünyasına farklı kanallardan katkıda bulunmuş Dino gibi isimler etrafında hazırlanan bu türden kitapların, dilerim ki yeni yeni baskıları da yapılır ve daha çok okura ulaşır. Çünkü, Böyle Bir Hayat Güzin Dino kitabı önemli bir düşünce ve sanat insanının yaşam öyküsünü kayda geçiren bir söyleşi kitabı olmak yanında, Türkiye’nin modernleşme tarihine, kültürel belleğine, edebiyat serüvenine ve bir dönemin aydınlarının sürgünlük deneyimine ışık tutan kapsamlı bir entelektüel panorama niteliğindedir. Yapıt, Güzin Dino’nun yaşamını kronolojik bir çizgide aktarırken, bir yandan da Cumhuriyet dönemi aydınlarının düşünsel iklimini görünür kılar. Kitabın “Aile”, “Okul”, “Abidin”, “Adana”, “Kayseri”, “Ankara”, “Roma”, “Paris” ve “Portreler” başlıklı bölümleri, Güzin Dino özelinde bir yaşamın durakları olduğu kadar aynı zamanda Türkiye’nin kültürel dönüşümünün farklı evrelerini içermesi bakımından da anlam taşır.
Yapıtın, en dikkat çekici yanlarından biri, Bahriye Çeri’nin söyleşiyi klasik biyografi çizgisinin dışına taşıyan yaklaşımıdır. Çeri, Güzin Dino ile yıllara yayılan sohbetlerini kayıt altına almakla kalmaz; dağınık anıları, tarihsel olayları ve kültürel göndermeleri titiz bir editöryal çalışmayla anlamlı bir bütünlüğe dönüştürür. Önsözde anlattığı gibi, 2002 Paris’te düzenlenen Colloque International a L’occasion du Centenaire de la Naissance de Nazım Hikmet adlı toplantıyla başlayan tanışıklık, anında çay sohbetleri ve dolayısıyla zamanla bir düşünce atlasına dönüşmüş; Türk edebiyatından Osmanlı tarihine, resim sanatından sürgün psikolojisine uzanan geniş bir paylaşım ortaya çıkmıştır.
Kitabın “Aile” bölümü, Güzin Dino’nun kişisel tarihinden çok daha fazlasını sunar. Osmanlı’nın son dönem aydın çevrelerine açılan bu bölüm, sürgünler, bürokrasi, modernleşme çabaları ve kültürel dönüşümler üzerinden adeta küçük bir sosyal tarih çalışması gibidir. Güzin Dino’nun büyükbabası Kemalpaşazade Said Bey’in hayatı özellikle dikkat çekicidir. Kış yaz galoş giyen ve “Lastik Said” olarak tanınan Said Bey’in Rousseau çevirileri, Osmanlı düşünce hayatındaki erken modernleşme girişimlerinin önemli örnekleri arasında yer alır. Güzin Dino’nun anlatımıyla Said Bey yalnızca renkli bir aile büyüğü değil; Batılı düşünceyle Osmanlı entelektüel dünyası arasında köprü kurmaya çalışan sıra dışı bir figürdür. Abdülhamid dönemindeki sürgün yılları, Yemen’de yaşadığı ağır koşullar ve buna rağmen devlet fikrine bağlı kalışı, kitabın tarihsel derinliğini artıran önemli ayrıntılar arasındadır.
Bu bölümde dikkat çeken bir başka unsur, Güzin Dino’nun anlatım gücüdür. Olayları dramatize etmeden, gündelik ayrıntılar üzerinden bir dönemin ruhunu hissettirmeyi başarır. Büyükada’da büyükbabasını gizlice takip etmeleri, aile içindeki eski Osmanlı alışkanlıkları, Galatasaraylı gençlerin polis baskınlarından saklanışı gibi anılar, tarih kitaplarında bulunamayacak türden canlı tanıklıklardır.
Kitabın “Okul” ve “Ankara” bölümleri ise Güzin Dino’nun akademik kimliğinin şekillenişini göstermesi bakımından son derece önemlidir. İstanbul Üniversitesi Fransız Filolojisi’nde eğitim aldıktan sonra, dünya edebiyat kuramının en önemli isimlerinden biri olan Erich Auerbach’ın asistanı olması, onun düşünsel altyapısının ne denli güçlü olduğunu açıkça ortaya koyar. Auerbach ve Leo Spitzer gibi isimlerin etkisi, Güzin Dino’nun ilerleyen yıllarda geliştirdiği edebiyat yaklaşımında belirgin biçimde hissedilir. O, Türk edebiyatını Batı merkezli bir şablona sıkıştırmadan değerlendirmeye çalışan ender araştırmacılardan biridir.
Bahriye Çeri’nin kitapta yer verdiği “Türk Edebiyatı Araştırmaları ve Güzin Dino” başlıklı kapsamlı inceleme yazısı, eserin en dikkat çekici bölümlerinden biridir. Bu bölümde Güzin Dino’nun Tanzimat romanı, realizm, Batı etkisi ve Türk romanının doğuşu üzerine yaptığı çalışmalar ayrıntılı biçimde ele alınır. Dino’nun özellikle Tanzimat’tan Sonra Edebiyatta Gerçekçiliğe Doğru ve Türk Romanının Doğuşu adlı eserleri, bugün hâlâ temel başvuru kaynakları arasında yer almaktadır.
Güzin Dino’nun en önemli katkılarından biri, Türk romanının gelişimini yalnızca Batı etkisi üzerinden açıklamanın yetersiz olduğunu göstermesidir. Ona göre Türk romanı, kendi tarihsel ve toplumsal gerçekliği içinde değerlendirilmelidir. Bu yaklaşım, dönemi için oldukça ileri bir düşüncedir. Özellikle Araba Sevdası, Sergüzeşt ve Zehra üzerine yaptığı çözümlemeler, Türk edebiyatı eleştirisinin en özgün örnekleri arasında kabul edilir. Güzin Dino, realizm kavramını yalnızca teknik bir mesele olarak değil; dünya görüşüyle ilişkili bir estetik tavır olarak ele alır. Bu nedenle onun eleştirileri, yalnızca metin çözümlemesi değil; aynı zamanda düşünce tarihi açısından da önem taşır.
Kitabın “Abidin”, “Adana” ve “Paris” bölümleri ise Güzin Dino’nun özel yaşamıyla entelektüel çevresini iç içe geçirir. Abidin Dino ile olan ilişkisi, sıradan bir aşk hikâyesi değil; ortak üretim ve dayanışma üzerinden kurulan güçlü bir hayat arkadaşlığı olarak anlatılır. Abidin Dino’nun sürgün edildiği Adana’ya gitmek için akademik kariyerini bırakması, Güzin Dino’nun yaşam tercihlerini belirleyen temel insani değerleri de ortaya koyar. Paris yıllarında ise çiftin çevresi, dönemin dünya sanat çevreleriyle iç içe geçer. Picasso, Aragon, Nazım Hikmet, Yaşar Kemal gibi isimlerle kurulan dostluklar, kitabı aynı zamanda uluslararası bir kültür tarihi metnine dönüştürür.
Paris bölümleri özellikle dikkat çekicidir. Çünkü burada yalnızca bir sürgünlük anlatısı değil, kültürel üretimin merkezinde yer alan bir yaşam vardır. Güzin Dino’nun INALCO’da verdiği Türk dili ve edebiyatı dersleri, Türk şiiri için oluşturduğu ses arşivi ve Radio France Internationale’de yürüttüğü çalışmalar, onun kültürel aktarım misyonunun ne kadar büyük olduğunu gösterir. O, yalnızca Türk edebiyatını Fransızcaya çevirmemiş; aynı zamanda Türk kültürünü Avrupa düşünce dünyasında görünür kılmaya çalışmıştır.
Kitapta çeviri sorunu üzerine yapılan değerlendirmeler de oldukça dikkat çekicidir. Güzin Dino’ya göre edebi çeviri, yalnızca sözcük aktarımı değildir; her metin için yeniden kurulması gereken özgün bir düşünsel süreçtir. Özellikle Yunus Emre, Nazım Hikmet ve Yaşar Kemal çevirileri üzerinden geliştirdiği yaklaşım, çeviri kuramı açısından bugün bile güncelliğini korur.
“Portreler” bölümü ise kitabın en insani ve en sıcak kısmıdır. Burada Güzin Dino’nun tanıdığı insanlar yalnızca ünlü isimler olarak değil; alışkanlıkları, konuşmaları, zaafları ve gündelik halleriyle karşımıza çıkar. Böylece kitap, resmî tarihin soğuk yüzünü kırarak okuru canlı bir hafıza alanına taşır.
Böyle Bir Hayat Güzin Dino, yalnızca bir söyleşi kitabı değil; Türkiye’nin kültürel hafızasına tutulmuş güçlü bir aynadır. Güzin Dino’nun sesi, bazen ironik, bazen hüzünlü ama her zaman berrak bir bilinçle geçmişten bugüne ulaşır. Bahriye Çeri’nin titiz çalışması sayesinde bu ses, yalnızca bir dönemin değil; düşünceye, edebiyata ve insanlık değerlerine adanmış uzun bir hayatın sesi olarak kalıcılaşır. Kitap bittiğinde okur yalnızca Güzin Dino’yu değil; bir yüzyılı, bir kültür dünyasını ve yazık ki giderek uzaklaşan bir aydınlık geleneği de tanımış olur.
