Paylaşılamayan Duygular, Çözülmeyen Şifreler Gibi
Göbeklitepe Muhafızı arkeolojiyi macerayla, mitolojiyi polisiyeyle, inanç tarihini ise felsefeyle harmanlayan çok katmanlı ve değişkenli bir roman. Remzi Kitabevi etiketini taşıyan eser, Yedi Uyuyanlar ve İstanbul’un Hayaletleri ile birlikte Yonca Eldener romancılığında tarih kurmacasının yapı taşlarını oluşturuyor. Eldener, binlerce yıllık tarihi kesitleri ve Göbeklitepe’den günümüze medeniyetin dönüm noktalarını gizemli bir polisiye anlatısıyla birleştiriyor. Romanda baştan sona hâkim olan duygu koyu bir yalnızlık, hatta derin bir kimsesizlik. Okur, bu ağır yalnızlıktan sıyrılmak ve köklerine tutunmak için geçmişiyle bağ kurmaya çalışan insanların macerasına ortak oluyor.
Aynı evin farklı odalarında Eren Hanım kadim Karca dilinin harflerini çözümlüyor; oğlu Kâmil ise dijital güvenlik ağlarını ve şifreleri. Biri geleneksel yöntemlerle tarihin gizemli topraklarında dolaşıyor ve zamanın üzerindeki kalın örtüyü sabırla aralıyor; diğeri e-postalara, kurumsal hesaplara ve algoritmalarda gizli resmi bilgilere sızıyor. Ne var ki iş kendilerine gelince, şahsi sırlarını birbirlerinden bile itinayla saklıyorlar. Eldener, bu ruh hâlini şu satırlarla açımlarken kitaba sinmiş sessizliğin de perdesini aralıyor: “Paylaşılmayan duygular çözülmeden bekleyecek şifreler gibiydi.” Karakterlerin iç dünyalarına açılan kapı, çözemedikleri tek şifre. Gizem, kişilerin kendini ve hemen yanı başındakileri bir körebe bandının ardında ebeleme çabasıyla daha da kuvvetleniyor.
Geçmiş Halkların Diline Tercüman Olmak
Eldener’in karakterleri hüzünde olsun, öfkede olsun yüksek sesle konuşmuyor. Varlık Vergisi’nin ardından tüm akrabaları ve komşuları başka ülkelere göçünce, doğup büyüdükleri topraklarda âdeta yersiz yurtsuzluğa sürgün edilmiş, anılarının sıcaklığını yitirmiş insanların hikâyesi bu. Yaşadığımız topraklarda unutmak çok sayıda kişinin ortak yazgısı gibi, aslında köklerinden kopmanın bir diğer adı; nitekim romanda söylendiği gibi: “Belleğini yitiren adam hep göç etmiştir.” Eren Hanım ve Kâmil’in duygularını, düşüncelerini güvenle emanet edebilecekleri bir tek insan bile kalmamış ortalıkta. Onların aynı evin odalarındaki suskunluğu, köklerinden kopmuş kuşakların nasıl da kendi içine çekilmek zorunda kaldığını gösteriyor.
Göbeklitepe Muhafızı, antik bir heykelin insanları ve kutsal emanetleri korumak için üstlendiği ağır yükü anlatıyor. Romanda Milas ve Harran gibi iki uzak coğrafya birbirine hava ya da kara yoluyla değil; tarihin derinliklerinden bugünün çıkar çatışmalarına uzanan imgesel köprülerle bağlanıyor. Urfa’nın kadim topraklarıyla Ege’nin taş anıtları arasındaki görünmez tarih bu ortak bellekte iç içe geçiyor. Kitaba göre kutsal sırları sonsuza kadar saklayabilsin diye ağzı bile yok muhafızın. O da gizli bir sözcük mezarlığı kadar derin bir sessizlik içerisinde icra ediyor vazifesini; duyduklarını dilsiz ruhuna gömüyor. Arkeolojide uzman bir dilbilimci olarak Eren Hanım’ın hayatı ölümsüz ölülerle, dilsizlerle ve antik kalıntılarla söyleşerek biçimleniyor. Tek bir amacı var: “Daha önce bu topraklarda yaşamış halkların tercümanı olmak.” Kendine ses olacak yoldaşları geçmişin efsunlu topraklarında arayan Eren Hanım’a göre bir dili çözmek, kelimelerin kendi dilimizdeki karşılığını öğrenmek için değil, insanın kendisini keşfetmesi içindir.
Zamanın Katlanıp Büküldüğü Eşikten Geçmek
Ölümle doğum sıklıkla birbirine karışıyor kitapta; ikisini ayıran belirgin hiçbir sınır yok. Eren Hanım oğlunu dünyaya getirdiği gün kocasını kaybediyor. Ancak onun titiz çalışması ile çoktan unutulmuş diller, tıpkı yeniden doğan bir insan gibi diriliyor. Uykusuz geceler boyu didinip sırrı çözülen bir dil, yalnızlığın nasıl giderileceğini de işaret ediyor. Çünkü unutulmuş bir dili çözmek sadece harfleri yan yana getirmek değil; romanda belirtildiği gibi: “Tarihini bilmeyen kendisini, tarihi bilmeyen de insanlığı anlayamaz.” Bir dili çözmenin en iyi yolu, onu bir tablette başka, tanıdık bir dille yan yana, göz göze yakalamak. Karşılaşmadan anlaşmanın güçlüğü alfabelerde bile açıkça görülürken, insan da bir başkasıyla karşılaşmadan kendine bir yol çizemiyor.
Ada karakteri romandaki suskun imgelerin dile gelmesini sağlayan kilit bir figür gibi düşünülebilir. Cinayetin ve unutuldu sanılan kadim inançların sırları Kâmil ile karşılaştıklarında çözülmeye başlıyor. Seneler evvel Urfa’dan göç etmiş bu genç kadın, çiçeği burnunda bir avukat olarak koltuğunun altına sıkıştırıyor babasının cinayet dosyasını. Ada, tıpkı diğerleri gibi güveneceği kimsesi kalmayan bir karakter. Yazıdan, belgeden ve sözden başka tutunacak dalı yok. Aslında yalnızca babasının katillerinin peşinde değil; yaşamına devam etmenin, kendi adaletini sağlamanın yolunu araştırıyor. Hukukun ve resmi sınırların yetmediği yerde bireysel hak arayışı için gözünü karartması, kimliğine kazınmış çaresizlik ve kimsesizlik duygusundan besleniyor.
Kadim Korkular ve Ortak Bilinçdışı
Göbeklitepe Muhafızı’nda insandan çalınanla tarihten çalınanlar bir potada eriyor. Eren Hanım ve Kâmil matkaplarla kazılarak talan edilen tarihin hemen yanı başında, kopan kıyameti duymadan gündelik yaşamlarına devam ediyor. Farkında bile olmadan tarihi eser kaçakçılarıyla iç içe bir yaşam sürmeleri, insanın yakın anılarıyla toplumun belleği arasındaki benzerliği açığa çıkaran çarpıcı bir imgeye dönüşüyor. İnsan, bazen yanı başındaki en büyük yıkımları bile kendi kabuğuna çekildiği için göremiyor.
Kitaba göre sırlara vakıf olmanın tek yolu kâmil insan mertebesine erişmek! Kişi eşikten geçmeye hazır değilse elindeki meşale kendini yakıyor, kor ediyor. Tıpkı romanda Hekate üzerinden hatırlatıldığı gibi: “Meşalesiyle insana yol gösterir. Ancak ışığını ruhsal olarak hazır olmayanı yok etmek için kullanır.” Uğruna binlerce kişinin öldüğü tapınaklar, inananı kalmayan dinler, sahipsiz mezarlar… Derince kazılıp çıkarılacak ziynete, talan edilecek çanak çömleğe feda ediliyor hepsi. İnsan kendi anlam arayışında bir kez daha mağlup düşüyor!
Gerçekle Düş Arasında Köprü Kurmak
Eldener, kendi ifadesiyle yazıyı aşarak insanlığın ortak ve değişmez rüyalarının peşine düşmek için örüyor bu anlatıyı. Sayfalarda tutunacak bir dal umuduyla atılan adımlar hızlandıkça, Anadolu’nun adı unutulmuş kadim inanç durakları birer birer aralanıyor. Hristiyanlığın kurucularından Aziz Pavlus da pagan inancını korumaya çalışanlar da tek tanrı fikrini yaymaya çabalayan Tanrı’dan Korkanlar da bu topraklara ait asırlık seslerle romandaki yerini alıyor. Eser, bu çok renkli inanç tarihini irdelerken hakikatin peşindeki yolcular için şu sarsıcı tespiti yankılıyor: “Resmi din iktidarı, halkın dini kurtuluşu, hikmet sahibinin dini gerçeği arar…”
Bu arayışın içinde Eren Hanım’ın silinmiş harfleri birleştirerek yürüttüğü çalışma, adeta toplumsal bir bilinçaltı kazısına dönüşüyor. Pek tabii ki hakikate ulaşmak için yalnızca arkeolojik kazılar yeterli gelmiyor. Kitabın Yeşil başlıklı bölümünde, arayışın doğasını açığa seren bir uyarı boy gösteriyor: “Ben sırrını anlatmadıkça, hiçbir şey hakkında bana soru sorma!” Bu alıntı, belirli Tasavvuf anlayışlarında olduğu gibi birçok Batınî itikadının hakikat arayışına kaynaklık ediyor. Zira yoluna sabırla revan olan için sır, ancak vakti eriştiğinde kaldırıyor örtüsünü. Hakikate ulaşmanın yolu sabırlı bir arayış içerisinde demleniyor.
Kitapta, tarihi gerçekliklerle edebi kurmaca birbirine öylesine yakınlaşıyor ki Eldener, eserin sonunda nelerin somut belgelere, nelerinse kurguya ait olduğunu ayrıca açıklama gereği duyuyor. Asıl sorular bu noktadan sonra kurcalıyor insanın zihnini: Binlerce yıllık uykusu bölünen yazıtlar, toprağın karanlığından çıkarılıp müzelerde sergilenince gerçekten uyanırlar mı? Üzerlerindeki toprak kalktığında, taşın ardındaki sesler de kendiliğinden canlanır mı? Göbeklitepe Muhafızı, sunduğu zengin olasılık evreniyle her okura kendi hakikat kazısını yapma imkânı tanıyor. Belki de şimdi, yazıyı ve katı sınırları aşarak gerçekle düş arasında bir köprü kurma zamanıdır.
