Aile, yalnızca duygusal ilişkilerin değil; aynı zamanda dilin sınırlarının, toplumsal rollerin ve tarihsel dönüşümlerin de kesişim noktası. İnsanın en büyük sığınağı kabul ettiği bu yerde iletişim çoğu zaman ya eşitlikten uzak ya da dil, otorite tarafından belirlendiği için anlam üretmekten çok bastırma işlevi görür. Bazen de tarihsel ve sınıfsal dönüşümlerle şekillenen o dilin kendisi, bizzat iletişimsizliğin nedenidir. Bu yüzden en çok da ailenin içinde anlaşılmaz  insan. Kendini anlatacak dili bulamayınca sessizliğin içine çekilip hapishanesine dönüştürür burayı.

“Konuşuyorduk işte, her zaman yaptığımız gibi, havadan sudan, kelimeleri öylece, nereye düşeceklerini pek de önemsemeden fırlatıyorduk orta yere, çünkü her birimiz kendi rolünü oynuyordu…”

Laurent Mauvignier’nin Onlardan Uzakta adlı eserinde ise aile ilişkileri yatay bir düzlemde kurulmuş görünse de bu yataylık iletişim sorununu ortadan kaldırmaz yine de. Romanda karakterler konuşmaktadır konuşmasına ama birbirlerine hiç temas etmezler(edemezler). Dolanır, eksilir ve hep yarım kalır cümleler… Herkes kendine öğretilmiş rolün içinden; anne ‘anne diliyle’, baba ‘baba sessizliğiyle’, erkekler ise toplumsal erkeklik kalıplarıyla konuşup durur çünkü. Duygu vardır var olmasına… Ya onu taşıyacak ortak bir dil? İşte o yoktur. Tüm o dile gelmeyenler… Sıkıştıkları duvarların arasından mırıldanıp durur alıcısına ulaşmayan mektuplar gibi.

 Bir şeyin değerini nedense kaybettikten sonra anlamaya başlarız. Bu gecikmiş bilinç, bizim yaşamdaki en büyük çatlağımızdır bana göre. Bu bağlamda ‘çatlak’, yalnızca bir kırılmayı değil; insanın hâlâ hissedebilen, duyabilen ve kendini arayan tarafını temsil eder diğer taraftan. Çünkü çatlak, tamamen kapanmamış olanın işaretidir. İşte edebiyat da bu gecikmiş bilinci hayatın tam içine yerleştirir. İnsanın kaybetmeye başladığı o içsel manzarayı yeniden görünür kılar.

“Sanki hepimiz bir şeylerin bitmesini bekliyorduk, o şeyin ne olduğunu bilmeden, sadece geç kalmış olmanın o ağır, soğuk bilgisini içimizde taşıyarak…”

Mauvignier’nin anlatısında herkes Luc’u kaybettikten sonra görmeye başlar. Luc’un görülmemesi yalnızca kişisel bir ihmal değildir oysa. Kırılganlığı fark etmeyi sürekli erteleyen toplumsal bir düzenin kaçınılmaz sonucudur bu bir bakıma. Çünkü insanlar çoğu zaman birbirlerini değil, birbirlerinden bekledikleri rolleri görürler.

Yazar ölümün kendisini değil, sonradan gelen fark edişin ağırlığını ele alır hikâyesinde. O yüzden acıyı olayın içinde değil, sonrasında dolaştırıp durur hep. Geride kalanların zihninde başlayan o başka hayatın içine… ‘Söylenmemişler’in ağırlığında dolanıp yaşamın delhizlerine götürür okuru… Tüm o ‘keşke’ler yaşayanların sırtına öyle bir yüklenmiştir ki… Her karakter, Luc’u ve geçmişi kendi suçluluk payına, kendi taşıyamadığı ‘keşke’lerine göre geriye dönük olarak yeniden üretir.

Hepimiz hayatın bir sonu olduğu bilincindeyizdir. Ancak gündelik hayatın devam edebilmesi için onu sürekli zihnimizde erteleyip dururuz. Tam da bu savunma mekanizmamızı kırar Mauvignier. Bir kayıptan sonra herkesi bir anda o çıplak gerçeğin içine düşürür. Söylenmeyen bir cümle, yarım bırakılmış bir konuşma, ertelenmiş bir telefon, ‘sonra konuşuruz’ denilen sıradan bir akşam…

Bugün modern insanın en büyük paradokslarından biri, iletişim olanaklarının artmasına rağmen gerçek temasın giderek azalmasıdır. Evet, sürekli konuşuyor, paylaşıyor ve görünür olmaya çalışıyoruz. Ama… Bu görünürlük gerçek bir karşılaşma üretmiyor hiç.

“Herkes gitgide daha da benmerkezci olduğu için dünya da gitgide daralıyor.”

Bu noktada ‘ben’, bir eksiklik değil; tarihsel ve duygusal koşullar içinde şekillenmiş bir anlatıdır. İşte edebiyatta bu anlatıyı sabitlemek yerine çözülmesine imkân tanır; böylece okur, metinler aracılığıyla yalnızca karakterlere değil, kendi içsel sessizliğine yaklaşır.  Mauvignier bir röportajında, gerçekliği “yaşanmamış ama gerçek gibi hissedilen hikâyeler” üzerinden kurduğunu söyler. Çünkü ona göre romanın işlevi, güncelliğin ve gündelik hızın gözden kaçırdıklarını görünür kılmaktır. Bu yüzden Onlardan Uzakta, yalnızca anlattığı hikâyeyle değil, anlatma biçimiyle de insanın iç dünyasındaki kırılmayı hissettirir; okuru bu bilinç hâlinin içine bırakır.

Karakterler acılarını büyük dramatik cümlelerle anlatmazlar hikâyede. Tam tersine; dolanarak, eksilterek, yarım bırakarak konuşurlar. Bu da okurda sanki istemeden birinin zihnine tanıklık etmiş hissi yaratır. Mauvignier’nin dili burada yalnızca anlatının taşıyıcısı değil; iletişimsizliğin kendisine dönüşür.

Gerçek anlamda dinlemek… Ne kadar zordur. Çünkü biri gerçekten konuştuğunda yalnızca onu duymamız yetmez, değişmemiz de gerekir. Oysa çoğu ilişki, alışkanlıkların o güvenli, sığ yüzeyinde sürer. Birbirlerini değil, birbirlerinden bekledikleri rolleri severler. Biri o role sığamadığında sessizlik derinleşir, çatlak büyür.

Bu yüzden kayıptan sonra yaşanan şey sadece ‘yas’ değildir; zamanın kökten kırılmasıdır. Önceden sıradan görünen anlar sonradan suçlulukla dolar; çünkü sonradan edinilmiş bilinç, geçmişi geriye dönük olarak yeniden inşa eder ve değiştirir. Çatlak, yalnızca yaranın kendisi değil; farkındalığın sonradan açtığı derin yarıktır. Trajedi, görüş ile kaybın aynı anda gelmesidir burada.

“Karanlık bizi birdenbire içine çekmek için bekliyor.”

Mauvignier ölümü anlatmaktan çok, insanların birbirlerine geç kalışını görünür kılar. Okuru büyük olaylarla değil; fark edemediği boşluklarla, içindeki o çatlakla yüzleştirir. Bu yüzden roman yalnızca Luc’un hikâyesi olmaktan çıkar. Bir kuşağın, bir aile biçiminin, insan olmanın kırılganlığının hikâyesine dönüşür. Bizim hikâyemiz geç kalmışlıklarımız olur.

O halde, neden Sisyphos gibiyizhâlâ? Her fark edişten, her sarsıcı kayıptan sonra neden yeniden gündelik hayatın o konforlu süreklilik yanılsamasına geri dönüyoruz?

Neden o devasa kayayı dağdan aşağı her yuvarlanışında izleyip, geç kalmışlıklarımızı sırtlanarak hiçbir şey olmamış gibi yaşamaya devam ediyoruz?

Belki de yaşamımızın en trajik çatlağı burasıdır.

“Her şey geçip gidiyor. Biz hep geç kalıyoruz.”

T.Özlü

Kaynak

Laurent Mauvignier,Onlardan Uzakta, Çev. İlhan Burak Tüzün, Sel Yayıncılık