“Bir suçla hüküm giymiş olsaydı kendisine karşı yapılan suçlamalara itiraz etmek kolay olurdu. Ama ortada var olmayan bir suç varken kadın masumiyetini kanıtlayamaz – anlaşılan kocasına bile.”

Rüya Oteli, s. 167

Bu ülkede büyüyen herkes “sicil” kelimesini bir yerden bilir. Sicilin temiz olsun, denir gençlere; hangi sicil olduğu açıklanmaz, gerek de duyulmaz. Bir de “fişlenmek” diye bir fiilimiz var; onu da kimseye tarif etmek zorunda kalmayız. Geçenlerde bir duvarda şunu okudum: “Hepimizin sevdiği en az bir kişi tutuklu.” Öyle. Suçsuz yere içeride yatmanın ne demek olduğunu, bir isnat bulunana kadar insanın haysiyetiyle nasıl oynandığını öğrenmeyen kalmadı. Tutukluluğun kendisi zaten ceza; hüküm sonradan aranıyor. Laila Lalami’nin romanının Türkçesinde tam olarak o fiil geçiyor. Havaalanında bekletilen kadın için bir memur diğerine, “Bayan Hussein kendisini fişlediğini düşünüyor,” diyor. O cümlede kitabın uzak bir gelecekte geçmediğini anladım.

Rüya Oteli, İthaki’den Temmuz ayında yayımlandı; Sevda Deniz Karali çevirdi. Lalami 1968 Rabat doğumlu, 1992’den beri Los Angeles’ta; UC Riverside’da yaratıcı yazarlık dersleri veriyor. The Moor’s Account ile Pulitzer, The Other Americans ile Ulusal Kitap Ödülü finalisti oldu. Bu, ilk spekülatif kurgu denemesi. Karali’yi distopya okuru zaten tanıyor; çeviri de oldukça akıcı; “muhafaza edilen”, “Rüyakurtarıcı”, ÖGA gibi kararlar kurumsal dili Türkçede duyulur kılmış.

Hikâye şöyle. Sara Tilila Hussein otuzlarının sonunda, Faslı-Amerikalı, sömürge sonrası Afrika tarihçisi; Getty Müzesi’nde dijital arşivci olarak çalışıyor, on üç aylık ikizleri var. Londra’daki bir konferanstan dönerken havaalanında durduruluyor. Yirmi yıl önce çıkmış bir yasa var; iki yüz veri kaynağını tarayan bir algoritma insanların işleyebilecekleri suçları öngörüyor, beş yüz puanı geçen risk sayılıyor. Sara’nın puanı 518. Kocasına karşı “muhtemel risk” ilan ediliyor ve Kaliforniya’nın Ellis kasabasındaki bir muhafaza merkezine yirmi bir günlüğüne gönderiliyor. Sebep, uykusuzluğu geçsin diye taktırdığı bir cihazın kaydettiği rüyaları. Yirmi bir gün bitmiyor. Birinci bölüm, iki yüz doksan bir gün sonra Sara’nın hâlâ beklediği bilgisiyle kapanıyor. Serbest bırakıldığında üç yüz kırk üç gün olmuştur.

Madison eskiden bir devlet ortaokuluymuş. Belediye binayı Safe-X adlı şirkete satmış, ikinci kat koğuşa çevrilmiş. Dışarıdan bakınca hâlâ okul gibi duruyor: gözlem kulesi yok, dikenli tel yok. Görevliler kadınlara asla “mahkûm” demiyor. “Muhafaza edilenler” diyorlar, “merkez sakinleri”, “üyeler”, bazen “program katılımcıları”. Resmi statüleri ÖGA: Özgür, gözetim altında. Bu ne yaman çelişki.

Kitaba adını veren kelime bir şirket toplantısının tutanağında geçiyor. Baş memur, görevlilere tesise ne dediklerini soruyor. Biri “akıl hastanesi” diyor. Kıdemli görevli Hinton’ınki “otel”dir; sebebi sorulunca her kadının burada kaldığı zamanı unutulmaz kılmayı sevdiğini söylüyor. Tutanağa “[Gülüşmeler]” diye geçiliyor. Aynı tutanak birkaç satır sonra bir barbekü davetiyle kapanıyor. Romanın en iyi yazılmış sayfaları bunlar ve hiçbirinde tek bir yorum cümlesi yok.

Peki bu kitabın tohumu rüya mı? Bana kalırsa değil. Sara neden dijital arşivci? Rüya tohum olsaydı hemşire de olabilirdi, öğretmen de. Arşivci, çünkü kitabın tezini meslek bilgisiyle kurabilecek tek kişi o. Madison’ın kütüphanesinde Amerikan devletinin otuzlu yıllardaki dev kayıt projesini okuyor; binlerce kayıt tutucunun çalıştığı o arşivin bile geçmişin tam resmini veremediğini görüyor. Öyleyse kendisini içeride tutan veritabanına neden inansın? Kafeteryada yeni gelen kıza da aynı yerden itiraz ediyor: arşivlerin nasıl çalıştığını bilir, bir kayıt sizin kullanmadığınız terimlerle dizinlenmişse hikâyenin tamamına ulaşamazsınız. Algoritmanın yaptığı da tam olarak budur.

Rüya bu yüzden tohum değil, tohumun en uç noktası. Kayda geçmesi mümkün olmayan son yerin de kayda geçmesi. Lalami’nin sorusu “rüyalarımız ele geçirilirse ne olur” değil bence. Her şey kayda geçiyorsa masumiyet nasıl kanıtlanır; rüya, bu sorunun en son cevaplanan hâli. Sorgu sahnesinde memur bunu zaten açık açık söylüyor:

“Peki, tamam, ama suç değiller sonuçta.”

“Suça dönüşebilirler. Olay o zaten.” (s. 87)

Sara’nın etrafındaki kadınlar romanın en sağlam yeri. Toya Jones yirmi yıllık sigorta eksperi; mesleği onu şüpheci olmaya eğitmiş, şimdi şüphenin nesnesi. Emily Robbins itfaiyeci, mesleği hapishanede öğrenmiş; çizdiği çizgi romanın kahramanının süper gücü bir lanet, dokunduğu her şeyi yaktığı için kimseye sarılamıyor. Marcela gitarist; enstrümanını geri isteyebilmek için beş kez dilekçe yazıyor. Beşincisi kabul edilince de greve yanaşmıyor; gitarını yeniden kaybetmekten korkuyor. Sistemin en verimli aleti bu işte: elinden aldığı şeyin küçücük bir parçasını geri vermek.

Kocası Elias giderek bir sese, sonra bir yokluğa dönüşüyor. Bir telefon konuşmasında ilk gözaltının Sara’nın suçu olmadığını kabul ediyor, ama kurallara uysaydı bu kadar uzun kalmayacağını söylüyor. Yani suçlama, karısını içeride tutanlardan karısının kendisine geçiyor. Sara’nın en çaresiz kaldığı yer burası. Hüküm giyseydi savunma yapardı; ortada suç yokken masumiyetini kanıtlayamıyor, kocasına bile.

Gardiyan Hinton’ı da tek boyutlu bırakmamış Lalami. Kadınlara elektrik tabancası çeken de o, tesise “otel” diyen de. Ama orman yangını çıktığı gün, herkes tahliye beklerken, Sara onu soğuk hava deposunda panik atak geçirirken buluyor. Adam görev yerini terk etmiş; şikâyet etse yakabilir. Aylardır elinde ilk kez bir koz var. Ne var ki Hinton bu arada onun rüya günlüğünü almıştır. Defteri geri vereceğine söz verip şikâyeti sildiriyor, sonra şartı değiştiriyor: işe dönersen veririm.

Romanın ortasında anlatı bir anda başka bir kadına geçiyor: Julie Renstrom’a. Cihazı üreten şirkette çalışıyor, terfi bekliyor, beli ağrıyor, kızıyla konuşamıyor. Birkaç sayfa sonra anlıyorsunuz ki Julie, Madison’a sahte kimlikle giren “yeni kız”dır. Üç hafta boyunca elli sekiz kadın üzerinde deney yapmış; bir bölümünün rüyasına, uyandıklarında fark etmeyecekleri bir görsel yerleştirip sonra kantinden ne aldıklarına bakmıştır. Lalami’nin kaynakları arasında Holmesburg Hapishanesi’ndeki insan deneylerini anlatan bir kitap var; tesadüf değil. Tutulan insanlar hep en ucuz denek oldu, çünkü hayır diyemezler. Julie kötü biri de değil üstelik; kariyerini kurtarmaya çalışan, ofiste kimsenin bakmadığı, orta yaşlı bir kadın. Kötülüğün burada da sıradan olduğunu göstermeye otuz sayfa yetiyor. Teşekkür sayfasında da şu cümle var: “Ellis kasabası kurgusal; suçun yaşanmadan önlenebilmesi fikri ise değil.”

Sevdiğim yer şu: Lalami kahramanını azizleştirmiyor. Öfke geçmişi var, kocasına içerliyor, çocukken havuzda boğulan kardeşi için otuz yıldır bir suçluluk taşıyor. Duruşmada ajanların “kanıt” diye önüne koyduğu şey de tam olarak o suçluluk. Yani mesele Sara’nın temiz olup olmaması değil; sistemin, kimsenin temiz olmadığını zaten biliyor olması. Serbest bırakılma sahnesi de öyle. Sara kazandığı için değil, rahatsızlık verdiği için çıkıyor; gerekçe “yetersiz veri”. Sistem hata yaptığını kabul etmiyor, dosyayı kapatıyor. Çıkarken de şirketi kötülemeyeceğine dair bir belge imzalatıyor.

Ortadaki yüz sayfa gerçekten duruyor; tutulmanın tekdüzeliğini taklit etmek geçerli bir karar ama Lalami bu kartı okurun sabrı bittikten sonra da oynamayı sürdürüyor. Grev de yarım kalıyor: on iki kişiye ulaşıyor, sonra iki lideri dışarı atılıyor, içeride kalanlara ne olduğunu öğrenemiyoruz.

Herkesin bir sicili var. Kredi notumuz var, bir ara HES kodlarımız vardı, e-Devlet’te hangi kaydın nerede durduğunu bilmiyoruz. Bir de şu var: burada bir insanı içeride tutmak için suç gerekmiyor, kanaat yetiyor. Bir gönderi yeter, bir arama kaydı. Sara’nın dosyasında ne varsa bizimkinde de var; biz sadece henüz açılmadığını sanıyoruz. Kimse bize henüz rüyalarımızı sormuyor. Sormalarına gerek olmadığını bu kitap fena halde iyi anlatıyor. Sara eve döndüğünde şunu düşünüyor: “Özgürlük boş bir sayfa değil, demek istiyor onlara. Özgürlük kalabalık ve karmaşık ve evet, riskli; yalnızca başkalarıyla birlikte yazılabilir.” Sayfa 403

Belki de bu kitabın asıl meselesi gözetim değil, yalnız bırakılmak. Sara’yı içeride tutan şey algoritma; ama içeride kalmasını kolaylaştıran şey, dışarıdaki herkesin kendi puanı bozulmasın diye onu aramayı bırakması. Belki de o duvar yazısı asıl bunu söylüyor: hepimizin sevdiği en az bir kişi tutuklu; o kişiyi arayanların sayısı ise her ay biraz daha azalıyor.