Her evin bir sofrası, bir de o sofrada bir türlü konuşulmayanları vardır. Yıllarca aynı sandalyelere otururuz, aynı tabakları önümüze çekeriz, çorbayı üfleriz, ekmeği böleriz; ama asıl paylaşmamız gereken şeyi çoğu zaman ağzımıza bile almayız. Tuğçe Çakır’ın yeni romanı Boş Tabak, bu paylaşılmamış olanın, ısıtılıp ısıtılıp yeniden masaya konan o eski sessizliğin romanı. Sıradan bir akşam yemeğiyle başlıyor, ama bittiğinde okurun önünde duran şey, bir ailenin yıllara yayılmış suskunluğu oluyor.
Tuğçe Çakır, 1993’te Bursa’da doğmuş, sosyoloji okumuş, ardından aile danışmanlığı alanında çalışmış bir yazar. Kendisinden beş yaş küçük, serebral palsi tanılı kardeşiyle geçen bir hayatın, insanın görünmeyen kırılganlıklarına dair bakışını biçimlendirdiğini söylüyor.
Romanın anlatıcısı Zehra, otuzlu yaşlarında, sosyoloji okumuş, aile danışmanlığı yapan bir kadın. Yani başkalarının evindeki kırıkları onarmaya çalışırken kendi evininkine hiç dokunamamış biri. Bir akşam ailesinin evine gidiyor; annesi Nuray, babası Berat ve kendisinden küçük kardeşi Şeyda ile sıradan bir yemek yiyecekler. Ta ki Zehra çantasından “Aile Sohbet Kartları”nıçıkarıp masanın ortasına bırakana kadar. O küçük kutu, bu sıradan geceyi kimsenin beklemediği bir hesaplaşmaya çeviriyor.
Kartlardaki sorular ilk bakışta masum: “Seni en çok kim güldürür?”, “Ailenden gizlediğin bir şey var mı?”, “Evde seni en çok susturan kelime neydi?” Ama bu evde hiçbir soru masum değil, çünkü hiçbir cevap yıllardır verilmemiş. Sorular sırayla dönerken, üstü örtülü ne varsa tek tek açılıyor: annenin gençliğinde bir süre evi terk edip geri dönmüş olması, babanın o günden sonra sessizliğe bir tür sığınak gibi çekilmesi, Zehra’nın çocukluğu boyunca her itirazının “büyütme” denilerek bastırılmış olması.
Çakır, hikâyeyi tek bir gecenin içine sıkıştırmıyor. Akşam yemeğinin altından, Zehra’nın yıllar önce yaşadığı ilişki ikinci bir katman gibi yükseliyor. Arel; boşanmış, bir kızı olan, Zehra’ya alan tanıyan, onu olduğu gibi bırakan bir adam. Ona bir defter alıyor, yazmaya teşvik ediyor, bir inci kolye veriyor, kızına pesto soslu makarna yapıyor. Yani Zehra’nın çocukluğunda hep eksik kalan o şeyi, görülmeyi, hiç zorlamadan veriyor. Ama Zehra kaçıyor. Kaçmasının sebebi Arel değil; çocukluğunda öğrendiği o eski, sinsi bilgi: sıcaklık kalıcı değildir, kalırsan bir gün mutlaka incinirsin. Annesinin kapıyı kapatıp gittiği o geceyi koridorda çıplak ayakla bekleyen çocuk, yıllar sonra sevilmekten korkan kadın oluyor.
Romanın en dikkat çeken kurgu tercihi sonunda beliriyor. Çakır büyük bir zaman atlamasıyla bizi yıllar ötesine taşıyor: Zehra yaşlanmış, ailesi artık yanında değil, kimi göçmüş kimi uzaklaşmış. Ev boş. Zehra eline bir zamanlar o akşamı kaydettiği cihazı alıp dinlediğinde, hayal ettiği o büyük hesaplaşmanın aslında hiç yaşanmadığını fark ediyor; bantta yalnızca sıradan, gündelik bir sohbetin sesi var. Kafasında yıllarca büyüttüğü yüzleşme, gerçekte küçücük bir akşamdan ibaretmiş. Arel’den kalan fotoğrafın arkasında ise tek bir cümle: “Bizi güzel hatırla.” Ve önünde, adını romana veren o boş tabak. Kitap, Zehra’nın bu boşluğa bakıp hayatın beklediğimiz büyük cevapları vermediğini, ama küçük bir anı güzel hatırlamanın bile yeterli olabileceğini kabullendiği bir sahneyle kapanıyor.
Boş Tabak’ı asıl ayakta tutan, bu suskunluğu bir kusur gibi değil, bir dil gibi anlatması. Bu evde susmak konuşmaktan daha doğal. Baba susarak kendini koruyor, anne tencere tıkırtılarının arkasına saklanıyor, Zehra ise susarak görünmez olmayı öğreniyor. Çakır kimseyi tek başına suçlamıyor; herkesin sessizliğinin altına bir korku, bir yarım kalmışlık yerleştiriyor. Nuray’ın gitmesi de, Berat’ın susması da, Zehra’nın kaçması da, Şeyda’nın evden çıkıp kendi hayatını kurmak istemesi de aynı korkunun farklı yüzleri. Hepsi bir şeyden kaçıyor, hepsi aslında görülmek istiyor.
Anne Nuray, romanın belki de en zor yazılan karakteri. Nuray’ı, kendi annesinden göremediği ilgiyi çocuklarına ancak yemek yaparak, ortalığı toplayarak, düzeni ayakta tutarak vermeye çalışan bir kadın olarak çiziyor. Sevgisini gösterirken farkında olmadan araya mesafe koyan, gitmek istediğinde bunun evi sevmemekle değil sadece nefes alabilmekle ilgili olduğunu yıllar sonra söyleyebilen biri.
Boş Tabak boyunca dönüp duran asıl mesele görülme ihtiyacı. Zehra’nın bütün hayatı, çocukken karşılanmayan o ihtiyacın etrafında şekillenmiş. Sınıfta konuşurken duyulmamak, annesi giderken koridorda fark edilmemek, evde her duygusunun “büyütme” ile geri itilmesi… Bütün bunlar onu yetişkinlikte başkasının gözünde var olmayı arayan birine çeviriyor. Arel’e bağlanması da aslında bir aşktan çok, nihayet görülmüş olmanın sarhoşluğu. Romanın söylediği şey, bu ihtiyacın yalnızca dışarıdan, bir başkasının bakışıyla doyurulamayacağı. Zehra’nın huzura ermesi, birinin onu görmesiyle değil, sonunda kendi geçmişine dönüp bakabilmesiyle oluyor.
Hayatı boyunca tek kelime fazla etmemiş Berat’ın, yıllarca çocuklarına dair küçük notlar tuttuğunu öğreniyoruz. Çakır burada işe yarayan bir şey buluyor: sevginin tek bir dili olmadığını, kimi insanın onu ancak bir deftere, bir tabağa, bir tamir işine sığdırabildiğini hatırlatıyor. Şeyda ise romanın iyimser tarafı; Zehra’ya “sen eskiden daha neşeliydin” diyerek tutulan ayna. Onun varlığı kitabın hüznünü boğucu olmaktan kurtarıyor, ama Şeyda’nın kendi hikâyesi zaman zaman bu işleve sıkışıp kalıyor, kendi başına bir karakter olmaya pek fırsat bulamıyor.
Romanın simgeleri zorlama değil, hikâyenin içinden doğal doğan türden. Boş tabak hem tükenmiş, üstüne hiç cümle konmamış bir hayatı hem de yeniden dolabilecek bir boşluğu anlatıyor; yemek bitmiş ama masadan kalkılmamış. Kayıt cihazı, yaşananları kanıtlama, unutmama telaşı; ama dinlendiğinde gösterdiği şey, hayatın dramatik değil gündelik olduğu. Sohbet kartları, suskunluğu delen ama insanı korkutan o basit sorular. İnci kolye, baskıyla değil sabırla oluşan bir değer.
Yine de roman her yerde aynı dengeyi tutturamıyor. “Aile Sohbet Kartları” kurguyu açan akıllıca bir buluş; ama bütün hesaplaşmanın bu kadar düzgün bir oyunun adımlarını izlemesi, zaman zaman fazla planlı duruyor. Hayatta yaralar nadiren sırayla, kart kart açılır. Benzer biçimde Çakır’ın simgelere olan güveni bazen okura fazla az alan bırakıyor; boş tabağın ya da kayıt cihazının ne anlama geldiği çoğu kez metnin içinde söylenip bitiriliyor, oysa bu imgeler okurun kendi başına varacağı yere bırakılsa daha çok yankılanabilirdi.
Çakır’ın dili yalın, süssüz ama soğuk değil. Birinci tekil şahsın, Zehra’nın iç sesinin peşinden gidiyoruz; bu da bizi karakterin tam içine yerleştiriyor. İki zaman dilimi, akşam yemeğinin şimdisi ile çocukluğun ve Arel’in geçmişi, Zehra’nın zihninde olduğu gibi okurun zihninde de iç içe geçiyor. Sondaki zaman atlaması ise yalnızca bir kurgu hamlesi değil; bütün anlatıyı geriye, hatıraya çeviren, okuru da Zehra’yla birlikte yas tutmaya çağıran bir kapı.
Çakır’ın elindeki malzeme tanıdık, hatta yer yer fazla tanıdık; ama bu tanıdıklığı sıradan bir akşam yemeğine yerleştirip okurun kendi sofrasına döndürmeyi başarıyor. Çok büyük iddiaları olan bir roman değil bu; daha çok, alçak sesle konuşan, ne dediğini bilen bir kitap. Belki de en doğru okunacağı yer, herkesin kendi evindeki o boş tabağın karşısı.
