İrlandalı biyoloji tarihçisi olan Peter J. Bowler’ın yazdığı “Evrim: Bir Düşüncenin Tarihi”, evrim düşüncesini Darwinci yaklaşımı kendine rehber edinip, onun teorisinin peşine felsefe, sosyoloji, teoloji gibi kavramları da katarak ilerleyen, evrimi bir bütünsellik içinde değerlendiren bir çalışma.
Evrim, şüphesiz ki Charles Darwin sayesinde hayatımıza girmiş, onun çalışmalarıyla hayatın tarihsel bir doğal süreçle biyolojik olarak sahip olduğu sürekliliği açığa çıkmıştır. Peki evrimle ilgili şu soruları da sormak ve cevaplarını da aramak mümkün müdür: “Evrim genel anlamıyla değişim, basitten karmaşığa doğru gelişim, çevresine en iyi adapte olanın yaşamını sürdürmesi, ilkelden gelişmişe doğru ilerleme mi demektir? Yaşamın tüm yüzlerinin evrenin sarsılmaz bir ilahi düzen içerisinde anlamlı bir hiyerarşiyi ifade ettiği yönündeki kadim kavrayışın sonlanmasını mı temsil eder evrim? Evrim, Kopernik devriminin ve Newtoncu fiziğin çığır açan dönüşümlerinin bir devamı olan ve en az onlar kadar doğaya bakışı yeniden şekillendiren bir bilimsel devrimi ifade eder mi? Evrim materyalist ve idealist, teolojik ve bilimsel, iki zıt dünya ve evren kavrayışının çok eskiden beri süregelen çatışmasından zaferle çıkmış bir düşünce olarak görülebilir mi?” Bu sorular, kişisel ölçekte olumlu ya da olumsuz cevaplanabilecek sorulardır. Her ne kadar evrim düşüncesinin gelip dayandığı yer, olağan bir şekilde Darwin’e dayansa da evrimi sadece “yaşam tarihin izahı” olarak değerlendirmek başta Darwin olmak üzere evrim düşüncesini savunanları da tıkayacaktır. Bu yüzden, alanında uzman bir biyoloji tarihçisi olan Peter J. Bowler’ın Say Yayınları’ndan, Ergi Deniz Özsoy, Bülent Gözkân, Çağlar Karaca, Aysel Görkan, Selenay Tümer, Çağatay Tavşanoğlu, Utku Perktaş, Murat Yılmaz ve Çağatay Turhan’ın çevirisiyle yayımlanan “Evrim: Bir Düşüncenin Tarihi”, evrim düşüncesini felsefi ve tarihsel bir bakış açısından yola çıkarak, sosyolojik, kültürel ve ekonomik bağlamda ele alan çok yönlü bir çalışma olarak ayrı bir önem taşıyor. Evrimi tek bir kalıbın dışına çıkaran kitap, evrimin tarihsel köklerinden kopmadan ancak bağlantılı olduğu diğer unsurları da hesaba katarak bu düşünceyi bütünsel bir biçimde incelemeye tabi tutuyor.
On bölüme ayrılan “Evrim: Bir Düşüncenin Tarihi”nin ilk bölümünde evrim düşüncesinin genel hatları eski ve yeni dünyanın görüşü ekseninde çizilerek okura bilimin doğasının gerekliliğiyle beraber tarihsel sonucu sunuluyor. İkinci bölümde evrim öncesindeki dünyanın düşünsel hali pür mealini ortaya koyan insanlık, yeryüzü, doğal teoloji, yeni doğa tarihi kavramlarla ilk bölümde ele alınan konu biraz daha açık bir şekilde anlatılıyor. Üçüncü bölümde evrimin Aydınlanma döneminde nasıl bir süreçten geçtiği ele alınırken, devamında, 1800 ile 1959 yılları arasındaki ilerleme, bilimin durumu, doğanın felsefesi gibi fikirlerin ortaya çıkışı irdeleniyor. Beşinci bölüm, Darwin’in evrim teorisinin başlangıcını ve gelişimini, altıncı bölüm ise evrim teorisinin kabulüyle beraber ortaya çıkan tartışmalar konu ediliyor. Yedinci ve sekizinci bölümlerde “Bilimsel Evrimcilik” başlığı altında yaşamın tekrar inşa edilişi, yerkürenin yaşı, yeni Lamarkçılık, Ortogenez, Yeni-Darwincilik, Mendelcilik ve Mutasyon Teorisi’yle birlikte kültürün ve toplumun kökenlerinin felsefe ve dinle beraber evrime nasıl dahil olduğu masaya yatırılıyor. Dokuzuncu bölüm, popülasyonun genetiği, modern sentez ve yaşamın kökeni başka bir bakış açısıyla değerlendirilirken, son bölümdeyse tüm buraya kadar olan düşünceler, modern bir perspektifle yeniden gözden geçiriliyor ve kitabın asıl niyetini su yüzüne çıkarıyor.
“Evrim: Bir Düşüncenin Tarihi”, yalnızca klasik Darwinci evrimi gözeterek, bu yoldan ilerleyip birkaç kola ayrılan bir evrimci düşünce kitabı değil. Bu fikri şiar edinen ancak aynı fikre katkıda bulunan başta belirttiğim unsurları da işine içine katarak evrim düşüncesinin temel hatlarının bir bütünselliğe ulaşmasını sağlayan bir kaynak.
