Şiir öyküye bulaştığında gizli bir anlaşma kurulur adeta. Öykü ya giderek sözcüğün gündelik anlamıyla “öykü”den, hikâyeden sıyrılıp düzyazı şiire, şiirsel denemeye yaklaşacaktır ya da şiirle pek ahbaplık etmeden kendi hikâye anlatıcılığına sarılacaktır. Ortalıkta öyküyüm diye dolaşıp içinde pek insan öyküsü bulamadığımız metinler, ilk kümeye giriyor. Bunun bir acemilik belirtisi olduğu itirazı gelecektir, haklı da sayılırlar bu itirazı getirenler, öyle ya Sait Faik’ten bu yana insan öyküleriyle şiirin dili kısa öykünün içinde pekâlâ da bir araya gelebilmiştir. Ancak, kalemi çıraklık çağını çoktan geçmişlerde de bu bahsettiğim ikileme –ya hikâye anlatma ya düzyazı şiirle şiirsel deneme arası bir yerlere demir atma– hayli rastladığımıza göre mesele sadece ustalık meselesi olmasa gerek.
Türler kendilerini sınırlarında tanımlar. Modernist şairler düzyazı şiir denemelerine başladıklarında aynı zamanda düzyazı ile şiir arasındaki sınır boylarında keşif gezileri yapıyor, şiiri kırık dizeler olmanın ötesine geçen şeyin ne olduğunu arıyordu. Yani, öykünün şiirle bu flörtü –ghosting mi demeliydik?– olmayacak ya da olmaması gereken bir şey değil. Bunun kötüye çıktığı yerleri tenzih ederim; “Bir şeyi yapmaya değiyorsa, onu kötü yapmaya da değiyor demektir” denmiştir.[1]
Bunları Câbir Özyıldız’ın iki öykü derlemesini okurken düşündüm: Eski Zaman Türküsü ile Dünyanın Bütün Karıncaları. Özyıldız bu ikilemi aşmayı yahut bu flörtü hayırlı bir sonla bağlamayı başarmışlardan gibi geliyor bana.
Cabir Özyıldız’ın ilk öykü derlemesi Eski Zaman Türküsü (Vacilando Kitap, 2023) üç yılda üç baskı yapmış. Çoğu, yazarın yaşadığı kent Adana’da geçen öykülerden biri “Tutunamayan çocuklara” adanmış; bu ithafı Özyıldız’ın hemen tüm öykülerinin başına tutturabiliriz. Yoksul mahallelerin işçileri, işsizleri, kadınları, öğrencileri, sınıf altı unsurları, kumarbazları, gayrimeşruları… Ancak bunların arasında, bunca yoksulluğun, yoksunluğun, eğitimsizliğin içinde düşünen, yazan, notlar alan halk aydınları da vardır. Gramsci, “denebilir ki, bütün insanlar aydın kişilerdir. Ama bütün insanlar toplumda aydının gördüğü işi göremezler” diyordu. Çünkü “Her insan mesleği dışında herhangi bir düşünce çabası gösterir. Her zaman bir ‘filozof’, bir sanatçıdır o.”[2] Özyıldız’ın öykülerinde mesleği ne olursa olsun (çoğunun mesleği, Ülkü Tamer makamından “umut”tur aslında) kitap okumak, öykü yazmak gibi “aydınca” işler yapanlara da rastlarız. Bu onların yoksulluklarından eksiltmez ama insanlıklarını artırır: “Şehir buralara uzak, evlerin çoğu yamuk, sokaklar delik deşik. Burada yaşayanlar yılkı atlarının insan biçimlerine bürünmüşler. Çalışacak kadar şehirde, yaşayacak kadar sürgündeler” (“Kırmızı Defter”).
Yazarın ikinci kitabı Dünyanın Bütün Karıncaları da (Vacilando Kitap, 2023) aynı halk kesimlerini konu alıyor. Ancak kadraj, Türkiye’nin madunlarından dünyanın madunlarına doğru da genişliyor ara sıra: Adını Mahmud Derviş’in “Bu Dünyada” şiirinden alan “Başlangıçların Annesi” öyküsü “Özgür Filistin’e ve Mahmud Derviş’e” adanmış. İkinci öykü “Unutmayın ha!” şairin yaşadığı coğrafyayı acıyla sarsan 6 Şubat 2023 depremlerine dair. İnce işçilikte biraz daha ustalaşmış bir kitap ama bu, ilk kitabın “acemice” olduğu anlamına gelmiyor.
İmgesel dilin anlatıya katkıları
Özyıldız’ın öykülerinde gerçekliği şiirin prizmasından geçirilmiş imgelerle yeniden kuran bir dil var – özellikle öykülerinin tasvire meylettiği yerlerde ama sadece oralarda değil. Başta “öykünün şiirle flörtü” dediğim şey çoğu zaman mutlu bir evliliğe dönüşür.
“Kırmızı Defter”in başında yoksul ve yoksun bir mahallenin ev içlerini tasvire “Ay geceye sırtını dönmüş” diye başlıyor: “Kumaş kırpıntılarıyla tutuşturulmuş, en adi kömürle yakılan sobaların üzerinde demlenmeye bırakılmış çaya eşlik eden bol tuzlu günebakan, üç beş kurtlu kestane.” Özyıldız’ın kamerası genel ile özel arasında sürekli mekik dokuyor. Buradan çöplerde dalaşan kedilere geçiyoruz: “Dövüş bittiğinde geriye kızıl noktacıklar kalıyor.” Oradan, köşedeki torbacıya: “Elinde düşler, geçici mutluluklar, unutma bahçeleri dolu olan bir torba var.”
Şiirin görevini de üstlenen öyküye bir başka örnek, ergen bir kız çocuğun intihar girişimini anlatan “Yanık.” Öykü, doktorun şu sözleriyle bitiyor: “Allah’tan kuru sıkıymış. Göğsündeki yanığı saymazsak, iyileşecek.” Doktorun fiziksel betimlemesinden bir insanlık durumu imgesi üretiyor okur.
Anlatıcının bakış açısı değişikliklerini her iki anlamıyla dramatik olarak kullanmayı iyi başarıyor yazar. İlk anlamıyla derken: dramatik yapıdaki düğümleri çözmek için başka bir anlatıcıya geçiyor; örneğin Kuş Ağıdı’nda niye incittiğini bilmeyen veya hatırlamayan erkeğin bakışından incinişini anlatan kadının bakışına. Bu türden bakış açısı değişikliklerine, Barış Gümüşbaş da Özyıldız öyküleri hakkındaki kapsamlı yazısında değiniyor.[3] İkinci anlamıylaysa, duyguları harekete geçiren bir “dram” oluşturmak için; örneğin “Üç Beş Taksit”te ailesine karşı işlediği bütün ihmalleri sayıp döken ama bir türlü bunları aşamayan adamdan onun notlarını bulunca bir anlamda onu affeden, okumasını çok istediği kızına. İki örnek de Eski Zaman Türküsü’nden.
Öte yandan, aynı kitaptan “Kuş Ağıdı”nın anlatımı başarılı olsa da kurgusu zayıf öykülerden. Adamın sevişme sonrası uyumasına bozulmuş kızın olayını metnin ikinci bölümünde öğrendikten sonra hikâye biter gibi oluyor ama sonra kız geri dönüyor, sonra o gecenin (pek ikna edici olmayan) yarası devam ettiği için tekrar ağlıyorlar, adam da ağlıyor. Bu son bölüm fazla duruyor çünkü zaten yazarın önümüzde dökmüş olduğu sorunları iç dökmekten başka pek bir sonuç ortaya çıkmıyor.
Bazen fazla cümleler, cümle parçaları var. Kendini duygularına kaptırıp eklemeden edemediği bir sıfat, bir daha okunsa silinecek bir öğe… Söz gelişi, “Samuray dediklerine bakmayın siz. Ne kendisi Japon’dur ne de eline kılıç, pala almışlığı vardır,” gibi iki peşrev olmaksızın da öyküye adını veren kahramana neden “Samuray” dendiğini anlayabiliriz. Yahut “elinde … unutma bahçeleri dolu bir torba var” da diyebilir ama “…dolu olan bir torba” deyivermiş. Hakkaniyetli olmak açısından hemen eklemeliyiz, bu son satırlar aynı zamanda şiir sanatının en önemli görevini de yerine getiriyorlar: olanı yalnızca bilinen adlarıyla söylemeyip ilginç göstergelerle yeniden kurmak. Bazen fazla yakın tekrarlar da insanın gözüne takılıyor; örneğin, “Sonra ablam geliyor, hani esmerliği babamdan yadigâr” dediği sayfanın karşısında şunu okuyoruz: “Saçları kınalı ablamla diğeri, hani esmerliği babamdan yadigâr kalmış olan…”
Özyıldız, “özür dilemeden politik” olan yazarlardan. “Politik olduğumuz için bir de özür mü dileyeceğiz?” diyen de çıkacaktır, “Canım her şey politik değil mi, bir de ayrıca politik yazından bahsetmenin ne manası var” diyen de. Sovyetlerin dağılmasından bu yana dünyanın başından eksik olmayan felaketler bu havayı biraz dağıtmış olsa da edebiyat ideolojisi pazarında apolitizm hâlâ alıcı bulduğu için bu “özür” bahsini açtım. Özyıldız bize insanlık durumlarını kendine has dramatik yapıdan taviz vermeyen şiirsel öykü üslubuyla aktarırken anlattığı acıların dünyanın gidişatıyla ilişkisini hiçbir zaman unutmuyor. Yazarın ikinci kitabından adı güzel “Sen Aşktan Ne Anlarsın Be Emmi?” öyküsünde dayaktan bahsederken şöyle diyor: “Okulda öğretmen, iş yerinde usta, asker ocağından üst devre, sokakta polis… Hatta bir keresinde yine böyle doğum günüme denk gelen mitin dağılışının ertesinde, esnaf girişmişti bize.”
Politik analizin böyle çırılçıplak öyküye daldığı yerlerin bazıları biraz daha üzerine düşünmeyi gerektiriyor belki; ancak, özellikle anlatılan hikâyenin kendisinin bize siyasi mesajı aktardığı yerlerde, hayli başarılı sonuçlar da alıyor yazar. Kendisi ulaşmaya çalıştığı sentezi “Slogan atmadan, ajite etmeden, bağırmadan kendi üslubumca bugünün işçilerini, onların yaşadıkları sorunları, çaresizliklerini, direngenliklerini, umutlarını yazmak gibi bir derdim var” diye tarif ediyor.[4] Bunlar sanatta, hem de sanatın en has türlerinde “slogan atarak, bağırarak” da pekâlâ anlatılabilir, kaydını düşerek yazarın istediği sonuca birçok durumda ulaştığını görüyoruz.
Yazarın borcu
Özyıldız’ın ilk kitabından “Affetmeyi bilen anneme” ithaf edilmiş “Üç Beş Taksit” bir Necatigil tarzı sevmelerin ertelenmesi anlatısı: “Sevgileri yarınlara bıraktınız / Çekingen, tutuk, saygılı … Siz geniş zamanlar umuyordunuz” dizelerini hatırlatıyor. Özyıldız’ın çoğu öyküsü gibi gözyaşları birikmeden okumak zor. Veremden ölen ihmalkâr bir babanın (içki, aşırı sigara, kumar ama kadın yok, çocuklara biraz dayak da var) dört çocuğuna ve karısına olan borçlarının farkına varması. Ucuz romanlar olsa bile kitap okuyor. Öldükten sonra kitap kapaklarına “taksitlere” dair yazdığı notlar bulunuyor: “Şanssızlığını, yoksulluğunu, yaşayamadıklarının hıncını sigarasından, kül ve tuz döktüğü birazından, ara ara da bizden çıkaran babam; göğsüne yerleşen sancının farkına vardığında iş işten çoktan geçmiş, ona da bize de eksik bir hayat kalmıştı.” Bu, erkek şiddetinin aklanması mıdır? Bence değil.
Sanki Özyıldız da hep kendi borcunun “taksitlerini” ödüyor; içinden çıktığı Arap halkına, Anadolu’nun başka halklarına, Adana’ya, onun kumar, uyuşturucu, içki batağına itilmiş en yoksullarına ve genel olarak da içinden çıktığı sınıfa: emekçilere.
X: @yazilama Instagram: @prometeatro
[1] Chesterton, What’s Wrong With the World.
[2] Antonio Gramsci, Aydınlar ve Toplum (Denemeler), Çan Yayınları s. 23 ve 24.
[3] Barış Gümüşbaş, “Cabir Özyıldız’ın öyküleri: Yılkı atları, karıncalar, kedi ve altı çıplak çocuk”,14 Şubat 2025, Gazete Duvar.
[4] Ümit Yaban, “İlk Ümit: Cabir Özyıldız”, 7 Ekim 2023, Novelius Edebiyat.
