İşin gerçeği şu ki, durumum iyi değil! Fena bir hâldeyim! Hem de çok! Kendimi duyan, bunun da ötesinde duyumsayıp gören, anlama becerisine sahip biri sanıyordum fakat şu başıma gelene bakın!
Ah, Tanrım; beni kovalıyorlar! Gece gündüz takip ediliyorum! Üstelik nereye gidersem gideyim, kaçmak da mümkün olmuyor. Hiçbir yere sıvışamıyorum, durumum berbat! Yoruldum da üstelik! Nefesim kesildi kesilecek! Koşmayı sürdürüyorum. Bu arada sesler kuşatıyor etrafımı. Seslerin sahibi yüzler. Kimisi tanıdık bir dünya insan yaklaşıp uzaklaşıyor. Hava tümüyle harf dolu. Heceler alt alta, üst üste, yan yana gelmenin telaşındalar. Sözcükler akın akın üzerime geliyor. Cümleler de…
Yok, hayır; Edebiyat binası’na[1] çat kapı girdim diye pişman değilim. Evet, bina oradaydı! “Buradayım! Arzu ediyorsan gel!” diyordu: “Burada herkese yer var!” Kuşkuluydum. Acaba öyle miydi? O binada her isteyene yer var mıydı gerçekten?
Edebiyat binasının o görkemli, devasa, her taşı izler barındıran kaldırımlarının eşiğinde durdum. Kafamda envaiçeşit soru: “Ya öyle değilse?”
Sözcüklerin sihrine çoktan kapılmış biri olarak daha boyutlu, efsunu bol bir ağın içine mi çekiliyordum acaba? Ya içinde kaybolursam? Belki de adım atar atmaz yüz yüze kalacağım bir labirentle karşılaşacağım! Kim bilir?
Binanın kapısına kadar geldim. İçeri girdim gireceğim fakat durdum. İkircikliydim. “Cesaret göster ve bir adım at!” diyerek araladığım kapıdan girdim nihayet. Ki şaşırdım: “Ne çok kapısı var!” Hemen her yöne açılan. Sayısız. Pencereleri de aynıydı. Çok! Yürüyüp ilerliyor, karşıma çıkan kapılarla pencereler kadar sayısız odanın şaşkınlığını yaşıyordum. Katları çok olan binanın her birini kimisi darsa da bazıları geniş koridorlar bağlıyordu. Yürüyüp geçiyor gibiydim ama emin değildim: “Yanılsama olmasın?”
Merdivenler dikti. Basamakları temkinli adımlar istiyordu. Hem adım attığım yere hem de basamakların uzandığı ufka bakmaktan başım dönmüştü ancak durmadım. Bina da binaydı hani! Gez dolaş bitmiyordu. Her oda bir başka odaya, her koridor bir farklı koridora, her kat ayrı bir kata açılıp uzanıyor, merdivenler Escher’in “İmkânsızlık merdiveni”ni andırıyordu. Neredeydim ben? Yoksa sonsuz bir döngüde sürekli merdivenlerden inip çıkacak mıydım? İnerken çıkılıyor ya da çıkarken itiliyor hissini yaşatan tuhaf, paradoksal bir evrenin içine mi düşmüştüm? Belki de her basamak bir başka basamak sayesinde devamlılık sağlıyordu. Henüz bilmiyordum. Öğrenecektim. Dikkat kesildim: Her merdiven bir diğeri üzerinden sonsuzluğa uzanıyordu. Daha ilk adımlarımda karşı karşıya kaldığım binanın ne baş döndürücü bir yapı arz ettiğini anlatabiliyor muyum?
Zemin kattan başlayarak neredeyse her gün, hem de hiç ara vermeksizin içinde dolandığım binada, bazı odalara nedense giremedim! Kapıları örtüktü! Sürekli mi kapalıydılar, bilmiyordum fakat dışarıya sesler geliyordu. Demek ki birileri içerideydi. Konuşuyorlardı. Daha çok tartışır gibiydiler ancak kulak verince duyduğum şeyin tarifini şu sözlerle özetlemek mümkün: Hâkim bir anlaşılmazlık: “Gerçekte neyi tartışıyorlar?” Kendilerini gönüllü olarak esir ettikleri o kapıların ardında, acaba nasıl bir gizemli dünya yaratmış olabilirler? Bu durum onları mutlu kılıyor mudur?
Bana bir an yabancı gibi gelse de içimi saran o malum tekinsizliğin farkına vardım. İnsanı içine doğru çeken aşinalığın! Aklımda, zihnimin koridorlarında kimi kez bana rağmen yapılanan ikinci hayatımın düşselliği ile yüz yüze kaldığım gerçekliği arasında sarsılıyordum. Seyrekse de aralanma büyüklüğü gösterilen bu türden odaların kapılarından kimi başlar uzanıyor, sağa sola kısık gözlerle bakıyorlardı. Miyop olabilirler miydi? Gör-e-meyen bakışlarla bakan birileri, “Git,” diyordu bir taraftan: “Uzaklaş! Bu odada sana göre bir yer yok!” Hayatın içinde kendi gerçek zamanını yaratmaya çalışan küçüklü büyüklü adacıklar olduğumuzu unutmuşa benziyorlardı! Kendi odasının kapısını çekip kapatarak içerden kilitleyen bu türden odalılara üzüldüm doğrusu. Uzaklaştım. “Katıl ama özdeşleşme,” diyen, ses tonu farklı olduğu kadar çarpıcı birini duydum o sıra! Israrla bağırıyor, sesi binanın her tarafında yankılanıyordu: Para, itibar, din ve şöhret gibi şeylerin adını ikame yurtlar[2] diye ilan ediliyordu: “Adaya çık ama parçası olma…”
Düşünmeliydi: Acaba bir yurt muydu aradığım? Yurt denen şey gerçek anlamda neydi?Varoluşsal bir şey olduğuna kuşku yok! Kendi ülkemin göçmeni olmuştum da kendi özgün adamı, kendi sınırlarıyla birlikte yüzdürerek başka ve daha büyük bir adaya doğru yol almak mı alıyordum? Nasıl bir yol izlemeliydim acaba? Kendi dilimi, biçimimi, biçemimi, bakış açım ile dert edindiğim şeyleri, ezcümle kendi sesimle nefesimi koruyarak mı ilerlemeliydim? Sorular adımlarımla birlikte çoğalıyordu ama mutluluk da veriyordu. Zira yanıtlarının peşinde koştukça binanın içi aydınlanıyordu: Rastladığım dilleri, biçim ve biçemi, öteki bakış açılarını, dert edinilmiş olguların çeşitliliğini görüp anlayarak ama kendi dilimin ışığını köreltmeden yürümeliydim Kim olursa olsun, beni farklı ya da yabancı görerek kapısını açmazsa açmasın… Ya da azıcık aralayıp, “Burada sana yer yok!” derse desin…
Edebiyat binasının her tarafı nasıl da kalabalıktı, bir görseniz! Bir dünya insanla aynı anda dolaşıp her birinin hâline, o anki duruşuna, arayışlarına, ufkuna ve merakının çapına tanık olmak ilginçti. Adeta bir aynalar odasındaydım! Binadakilerin hırsları, umutları, düşleri ve ütopyalarıyla tanışmak güzeldi. Onlara bakarak kendiminkileri görmekte… Galiba, onlar da beni o gözle izliyordu: “Kim yahu bu yabancı? Bu binaya ne zaman girdi bu?” Her biri kendi kalabalığını yanına katarak gezinen bütün bu insanlarla yavaş da olsa tanışmak iyiydi. Ders dolu… Yazan insanlarla, eleştirmenlerle, akademisyenlerle, okurlar ve yayıncılarla dağıtımcılar derken, yol aldıkça görüyordum ki, edebiyat binasının içindekiler saymakla bitmez! Adım başı yaralı birine rastlıyordum, mesela! Adım başı huzursuz birisine… Bazen deliler çıkıyordu karşıma! Edebiyat binasına edep dayatanlara inat edebi münasebetsizlikler yapıyor, çarpıcı gerçekleri haykırarak koşuyorlardı. Hem de herkese ve her şeye rağmen! O anlarda sarsılıyordu bina! Söyle bir kaykılıyordu kaykılmasına fakat sonra o bilindik dengesini bulmakta gecikmiyordu. Bulunan yeni dengeden hoşnut olmayan deligiller bir yol bulup yeni edebi münasebetsizliklerin peşine düşüyordu. En çok onlara imrendim. Gönülden alkışladım. Zira dayatılan ortama kafa tutuyor, odalarında mutlu saatler geçirenlerin kapısını yumrukluyor, binanın yükseliş biçimine teslim olmayıp dinamizmin, değişimle dönüşümün bayraktarlığını yapıyorlardı. Arkalarında artçı sarsıntılar bırakarak gidişlerini hem hüzünle izledim hem de imrendim.
Tıpkı dünya gibi, edebiyat dahil her türden binanın arka bahçelerindenhaberdar olanları gördüm bu arada. İntihar edenleri. İntiharlarıyla geride kalanlara ceza niteliğinde açık mektuplar bırakanları. Ellerindeki kalemlerle bizzat kendi yaralarını kanatanlar çıktı karşıma. Çığlık atarak binanın koridorlarını arşınlayan, sesi duyulur gibi olsa da kendini gösteremeyenler… Yollarına sis bulaştırılan, kaybolup gidişleri insafsız bir suskunlukla seyredilenler… Yapıtlarıyla kendilerine ancak öldükleri vakit değer verilenler… Gerçeği düşü, kirliyi temizi, karanlıkla aydınlığı, düzeni düzensizliği, suçu masumiyeti, cezayı, yer yer cezanın mantıksızlığını, doğal ve yapay olanı, normal ve anormali, esareti, özgürlüğü, aşkı, sevgiyi gördüm binanın içinde. Kaybedenleri. Bulanları. Buldum sananları. Aramayı sonra… Arayışın sonsuzluğunu. İnsanı tanımanın, kendine varmanın sınırsızlığını. Akıllıyla deliyi, haklıyla haksızı, cahil olanla aydın olanı, cahil sanılanla aydın sayılanı ve insanın alacasını fark edip her şeyin nasıl olup da iç içe geçtiğini… Gördüm ama doğrusu bu ya, anlamakta zorlandım!
Binanın derinlerinde bir yerde dünyanın, varoluşumuzun gerçek hırsızlarını, hayat ile zamanı tanıdım sonra. Ömrümüzü, belimizi büken o katilleri… Unutmakla hatırlamanın amansız savaşı sırasında, ad koyarak rahatladığımızı sandığımız dün, bugün ve gelecek mefhumunun nasıl olup da birbirlerinin içine uzandığını belledim biraz! Gerçek anlamda zengin ya da yoksul olmanın, dostlukla düşmanlığın, savaşla barışın, onurlu olmak ya da olmamanın mahiyetini… Adına görecelik denen o muhteşem gözlüğün camından bakarak çözmeye çalıştım olanla biteni. Değerli olanla olmayanı ancak bu sayede, mutlaklığın kuru ve bir o kadar kırılgan çerçevesine takılmadan anladım. Kimliği, kimliksiz bırakılışı, ötelenişi, itelenişi, sürülüp kovalanışı ve önü sonu kendine gelişi de…
Derin bir deryanın içine dalmıştım ama bina bana mısın demiyor; sabredip yol aldıkça buluştuklarım sayesinde karşıma felsefeyle sosyolojiyi, ekonomiyle siyaseti olduğu kadar fizikle kimyayı, matematikle simyayı, psişik mevzularla travmalar dahil incelikli hemen her detayı çıkarıyordu. Engellerin ya da görünür kırık veya kırışıklıkların asıl ağırlığının ruhsal olanda saklandığını seziyordum. Ruhsal burkulmalarla daha çok ilgileniyordum artık. Vakitle, vakitsizlikle, hız ile tükenişin yanında yapılamayıp ertelendikçe çoğalan yaşamsal borçlarımızla, yetişme telaşına kapılarak unuttuklarımız kadar hatırlamaktan duyduğumuz o büyük korku yüzünden bilerek aklımıza getirmediklerimizle de öyle… Sağından solumdan insanlar geçiyor ve hiç hesapta yokken beni yüzleşmek denilen olguyla karşı karşıya getiriyordu. Cesaret gösterirsem farklı merdivenlere atlıyordum. Sahtekârlar çıkıyordu karşıma. Yalakalar, avantacılar, ikiyüzlüler, vicdansızlar, zalimler ile soytarılar. Seçkinlerle düşkünleri de görüyordum fakat içlerinde ışıldayan insani cevheri fark ederek…
Sonra işte, edebiyat binasında fink atan karakterlerimle karşılaştım. Yıllar içinde uydurduğum, kurup inşa ettiğim hikâyelerin kahramanlarıyla… Sözcükler savruluyordu havada ama ne savruluş! Peşime düştüklerinden söz etmiştim! O kadar kalabalıklardı ki dehşete kapıldım. “Hayırdır birader, bizi unuttun mu?” diye bağırdı biri: “Ne oldu? Kıymetimiz kalmadı mı, efendimiss?” Kaynıyordu her yer. Ağır sözler söylüyordu bazısı. Birisi haykırdı ansızın: “Beni o halde bırakmayacaktın!” Ucunu açık bıraktığım bir öykünün kahramanıydı. Gözlerine baktım: “Seni öldürmem için birçok nedenim vardı! Hata etmiş olabilir miyim?” Dayılanıyordu. Aman vermedim: “Kendini ne sanıyorsun Akıllı ol, çekerim ipini!” Delirdi âdeta. Bir köpürdü, bir köpürdü: “Kimsin aslanım sen?” Dayılansa da çok geçmedi, yumuşadığını hissettim. Alttan alıyor, hatta yılışıyordu. Yüklendim hemen: “Sana ait olduğunu sandığın zamanın sahibi benim, aslanım! Bunu unutmuş gibisin! Ben olmasam, lafı edilecek bir öykün bile olmazdı! Akıllı ol!” Büyük sözlerdi bunlar. Kibirli. Hepsi bir olup kovaladı beni. Edebiyat binasının içinde nereye kaçacağımı bilemeden koşup saklandım. Bağırıyorlardı arkamdan: “Tanrı mısın, ulan?” Retorik sorulara fiyakalı cümleler ekliyor, bu arada beni kovalamayı sürdürüyorlardı: “Bizden aldığın zamanı geri ver! Geçmişimizi geri ver!” Rest çekenler vardı aralarında: “Beni kimseye anlatma! istemiyorum!” Suçlayıp aşağılıyorlardı: “Sahibimmiş! Tüccar mısın, lavuk mu, ulan?”
Tüccarın anlamını biliyordum. Ortamdan… Lavuk için sözlüğümü açtım: Gereksiz konuşan, önemsiz konular üzerinde fazlaca duran, hareketlerinde ve sözlerinde hoş olmayan, güven vermeyen veya sevilmeyen kimse…
İlginçtir hem kaçıp kopmak istiyordum binadan hem de sıkı bağlarla bağlanmak. Nasıl bir şeydi bu? Aynı anda hem itiyordu beni hem de çekiyordu. Aşk gibiydi! Evet, evet; tıpkı aşk gibi! Bir tutku, acı verse de vazgeçilemeyen bir obsesif-kompulsif takıntı. Belki de bu, “hayatla öldürülenler”[3] için, yüz yüze kaldıkları ağır travmaları geride bırakmalarını sağlayacak bir ikinci hayat arayışının kaçınılmazlığındandı!
Binadan kopamayıp harflerle, sözcüklerin o karmaşık gibi görünen anayolunda rast geldiğim bir sesin, bir yüz, bir söz ya da bir kişi yahut kimliğin aslında kendimden başkası olmadığının ayırdına vardım! Düşsel olanı yazarız! Birinin ya da birilerinin âna, duruma, olaya dayanan hâlini. Ancak aslında kendi hâlimizden yola çıkar, Tezer Özlü’nün dediği gibi, ne okumak istiyorsak onu yazarız!
Gez dolaş bitiremediğim edebiyat binasında tanıdığım onca insanın hayatına bakınca, bazılarımızın neredeyse ortak özelliğin şu olduğunu düşündüm: Bu binada soluk alıp verenlerin bir kısmı yenik düşmüşler familyasına ait! Süregiden hayatın bir biçimde mağlubu olanlar, yapılandırdıkları düşsel bir ikinci hayatta var ettikleri kişi, olay ve âlemleriyle eş zamanlı, kendi ruhsal yeraltılarını eşeliyorlar aslında. Kuşkusuz buna izin verilirse! Mevcut edebiyat binasında, saklı odalarla arka bahçelerin kurban edilmişlerinihatırlayınca… Hele bir de yerleşik olanı, binayı saran söylem/anlatı biçimini kırmaya yelteniyorsan…
İyisi mi durup bir öykü yazmalıyım!
Binanın sol tarafına hâlâ güneş vuruyorken bir masaya kurulup yazsam rahatlayacağım. Çünkü kulağım çınlıyor. Bir kadın –Nurgün’müş adı! – bana ısrarla aynı cümleyi fısıldıyor: “Demek buraya kadarmış, Ulvi!” Kocasını öldürmekten söz ediyor ama öyle de değil sanki. Beni her adımımda takip eden harfler yavaşça sıraya diziliyor. Nasıl bir kurgu yapmalıyım ki Ulvi ölmüş mü, öldürülmüş mü, yoksa hiç mi ölmemiş belirsiz kalsın diye düşünüyorum. Aristo yetişiyor imdadıma: “Rahatla,” diyor, “İkna edici bir imkânsızlık, ikna edici olmayan bir olasılıktan daha tercih edilebilirdir…” Masama, büyük bir tevazuyla Poetika’sını bırakıp gözden kayboluyor. Gel de çık şimdi şu binadan!
Quod erat demonstrandum!
İspatlanmak istenen şey buydu!
[1] Murat Gülsoy
[2] Nurdan Gürbilek
[3] Selim İleri
