Edebiyatın belirli bir dönemde çıkarttığı ses gamı düşünüldüğünde Ahmet Telli hiçbir kuşağa tam olarak ait değildir. Kuşakların arasından da yanından da geçmeyi bilir; kimi zaman yıkılan bir kent kadar yalnız, kimi zaman bir direniş alayı gibi kalabalıktır. Devrimci bir kuşağın tamamlayıcı halkası olarak benzeştiği kadar ayrışmasını da bilmiştir. Zaten kendisi de on yıllık kuşak tanımlarına, genellemelere karşı durmuştur. Şizofrenik kopuşlarda yiten yetenekleri hatırlatır bir yandan, öte yandan inanç duvarlarını sağlamlaştıranları. Sırf aynı döneme denk geldikleri için bunlardan bir kuşak türetmeye kalkmak ne kadar akılcı ya da vicdanidir? Dövüşen Anlatsın şiirinde sevdayı anlattığı şu dizeler çağcıllarıyla neden yeknesak bir kuşak olmadığının da göstergesidir: Kimi ellerde bezgin bir ihtiyara dönse de / Kimi ellerde vuruşkan bir şahan oluyordu. Sevda bile böyle farklı sızarken kâğıda, yürekler on yıllık dilimlerde nasıl hizalanabilirdi? Devrimci mücadele için bir kuşak tanımına gelindiğinde ise işler değişir. 78’liler Derneği sürecinde öncü rol üstlenmede hiçbir beis görmez. İdeolojisi, sevdası benzer olanların bir kuşak olarak tanımlanması başka, sırf aynı döneme denk geldi diye edebiyatçıların bir kuşak olarak tanımlanması başka şeydir.
Ahmet Telli ilk kitabından itibaren, Türkiye Yazıları yıllarında da görülebileceği üzere bir hareket adamıdır. Şair olarak anlamı belirli temalar etrafında bütünleştirir; bu bütünlüklü duruş hem yoldaşı hem de karşıdaki cepheyi netleştirmek içindir. Ahmet Telli’nin biçemdeki ustalığı ilk başta bizzat kendi şiirinin renklerinden çizdiği bir sınırla; sınırı çizerken gösterdiği incelikle belirir. Selamsız saygısız yürüyelim sokakları diyen bir şairin ayak izleridir, geride kalan. Geride kalan acıyı ve umudu paylaşan bir kuşağın kendinden bile gizlediği iç sesidir. Ahmet Telli’nin şiiri bir devrimci kuşağın ortak özlemlerini öyle özgün bir sesle ifade etmiştir ki gelip öznel ile nesnelin tam ortasına yerleşmiştir. Kendini kuşağa yaymış, kuşağı ise kendi benliğinde birleştirip pekleştirmiştir. Öpüştüğümüz her yer adınla anılıyor / bir de seni ekliyorum susuşlarıma derken geride parça tesirli anılar bırakan sanırız ki sevgilidir. Ancak o sevgili belki kendisi, belki bambaşka birisi de olabilir. O sevgili ortak bir ideal, sokakta çırpınan, darağacında son bulan bir can da olabilir pekâlâ. Devrim ve aşk bir potada erimiş, deyim yerindeyse şairin kendinden ve birbirlerinden ayrılamaz dokularına dönüşmüştür. Şiirde dostlarla güzelleşen bir kentin kaybı anlatılır. Devrimi, hüznü, aşkı barındıran bir kent. Uzam olarak kalmanın rahatlığını yitirmiş, huzursuz ama devingen bir kent. Kentli olarak şairin hazmedemediği ama mecbur kalıp sığındığı bir uğrak. Kent olduğu hali ile değil, olmuşluğu ya da olabileceği haller ile girer onun şiirine. Kente zaman zaman yönelttiği öfkesi başka ufukları gösterip sonra onları meta duvarları arasına hapsetmiş olmasındandır. Adı konmuş, konmamış duyguların para ilişkileri içerisinde esir alındığı bir kapitalist heyulaya dönmüş olmasındandır. Kapitalizme teslim olan kent pazarlarında satılan kuş ölüleri insanın içinden dökülen can kırıntıları değil midir?
Dostlarla güzelleşen, çoğullaşan bir şiirden bahsedince Belki Yine Gelirim gibi kimi şiirlerinin birden fazla okuma olanağı sunduğu söylenebilir. Hikâyeci anlatım ve bütünsel imge matrisi çerçevesinde değerlendirilen bu tarz şiirlerinde bir büyük tahayyül çerçevesinde üleştirilen roller sezinlenir. Belki Yine Gelirim şiirinde şair belki yine gelecek ‘o’ kişi olabilir; bir gözlemci olarak ‘o’nu aktarıyor olabilir ya da ben ve biz anlatısının iç içe geçtiği bir mimari söz konusu edilebilir. Ne ki başka bir okumanın daha mümkün olduğu da pekâlâ söylenebilir. Bahsi geçen şiirin ilk üç bölümü ve son bendi bizzat devrimin, o büyük ve gerçekçi ütopyanın ağzından yazılmış gibi okunabilir. Şiirde önce ben sonra biz diline dönen militanları türlü ruh halleriyle gözlemleriz. Devrimin ıskalanmış bir şölen olarak kendini gerçekleştirme isteğiyle bir devrimci olarak şairinki burada neredeyse özdeşleşir: Bir gök gürlese bari diyorum, bir sağanak patlasa / Bitse bu sessizlik, bu kirli yapışkanlık bitse / Ama bir tufan az mı gelir yoksa yine de / Yırtılan ve parçalanan bir şeyler olmalı mutlaka / Hiç durmadan yırtılan ve parçalanan bir şeyler.
Şairin bu çoğul ve katmanlı dili, sadece estetik bir tercih değil, aynı zamanda sisteme karşı politik bir duruştur. Bizim adımıza ve bizim için üretilmiş düşünceyi reddederken bir yandan sınıflı toplumun yeryüzündeki ilahlarından bahseder. Kendi batıl kabullerini, örneğin meta fetişizminin gündüz düşlerini türlü hileyle pazarlayan bir sistemde şiir elbette ki insan duyarlılığını ayakta tutma eylemidir. Şair için burada şiir dile karşı bir dildir deyip sıyrılmak yeterli değildir. Telli, bu karşı dilin aynı zamanda şiirin hayata karşı duruşu olduğunu söyler. Yangın Yılları bir düşünce sisteminin, ideolojinin arkasında dimdik durmanın beratıdır. Estetik düzlemdeki kimi eksiklikleri şairin kendi tarafından da kabul edilir ancak içtenliğinin külleri hâlâ sımsıcak dediği yerde muhatabına yönelik bir hatırlatma yankılanır. Bu kitap devrimci mücadelesinin onur nişanı gibidir; tıpkı insanlar gibi düşleri de toplanmış, hapsedilmiş, yakılmış, katledilmiştir. Yangın Yılları şairin anlattığı biçimi ile o gün de bugün de varlığını sürdürmektedir. Hikâyesi olan, hikâyesi dağılan, hikâyesi acıtan ve umutlandıran şiirlerdir bunlar. Hüznün İsyan Olur da şair, kent, sevgili ve ütopya bütünü bütününe hemhal olur. Özne ve nesne arasındaki ayrım silikleşir, deyim yerindeyse uzaklaşan bir devrime karşı bütün umut kırıntıları sessizce birleşir. Bu sessizlikte, bu hüzünde şüphesiz bir isyan vardır.
Telli, kentin defolarını ifşa eden bir kentlidir; geleceğin kentlerini özlerken geçmişin hülyalarından kırdan, köy hayatından ve halk kültüründen beslenmeyi de ihmal etmez. Bunu taşralılık olarak görenlerin es geçtiği de budur, kapitalizmin kent dokusu aydınlanmayı, insanı ve doğayı bir noktaya kadar taşıyıp orada dikenli tellerle, fiber kablolarla, yeni yerleşimlerin katı sınırlarıyla kuşatmıştır. Toplumun içerisindeki hendeklerden atlayabilen, boşluğun güzelliğini kavrayabilen bile kalmamıştır. Telli’nin şiirindeki Pir Sultan, Karacaoğlan, Dadaloğlu gibi dörtlükleri sadece bir geçmiş güzellemesi olarak görürsek kapitalizmin yabancılaştırma halkalarını eksik resmetmiş oluruz. Mücadelenin de hayatın da kökleri geleceğin nüvelerini içlerinde taşır. Jameson’un tarihselci zaman okumasına koşut olarak, farklı bir bağlamda belirttiği gibi her madde üç hali içerisinde taşır; geçmiş, şimdi ve gelmekte olan. Yabancılaşmaya mahkûm bırakılmış bir kentten kurtulmak için insanın mekanik yaşama karşı kulağında küpeler, ruhunda dikişler olmalıdır. Bir orman gibi kardeşçesine duyulur sesi, örgütlenme fikrini yüceltir Nâzım’la aynı düşünsel doğrultuyu adımlayarak: Büyür her karışında sevdalı yürekler / Orman kadar olur / Dayanır orman kadar yürekte nice sevdalar . Dizelerindeki toplumcu töze ulaşmak için veri sondajı veya madenciliğini gerekli kılan kimi çekimser sanat sevicileri de es geçmez. Sessiz kalanı da işbirlikçi olarak nitelerken, onların üzerindeki gökyüzü asık surat olarak betimlenir dizelerinde. Kısa yol arayıcılarına, kestirmeyi uzlaşmakla sıvayanlara yer yoktur onun duygu ve düşünce evreninde. Devrim biraz da sabır işidir, dirayet işidir. Tam mevsimindesin sabrın derken de sabır mesafesi derken de aynı çağrışımı ateşler. Seneler geçmiş daha dostların kanı bile kurumamıştır: Deme sakın / Tam mevsimindesin sabrın / Unutma ki yoklayacaksın / Sessiz bir volkan gibi / Yumuşak karnını toprağın.
12 Eylül sonrası Yangın Yılları’nda sokağa çıkma yasaklarını ölümcül bir susku kentin bütün caddelerini dolduruyor diye betimler. O vahşi ve karanlık darbe döneminde bile bireyin kendi içinde çoğalan sesi duyulur, süzülerek konar sanki dünyamıza. Süzülür, sıkılaşır ama kısılmaz; darbe alsa da yılmaz, geri adım atmaz. Fabrikalardaki sömürüyü simgeleyen dumanları kesip atar toplumun ciğerinden: Batırırken öfkenin hançerini / Öksürüklü ciğerlerine kentin. Devrimin kendiliğindenliğine ve devrimcinin hesapsızlığına da vurgu yapar şiirlerinde: Suya düşen bir karanfilse yüreğin / Bırak kendini ırmağın türküsüne gülüm / Vursun seni o taştan bu taşa / O çağlayandan bu çağlayana sürüklesin. Orman imgesi yine bu kez Dövüşen Anlatsın’da çıkar karşımıza: Denilebilinir ki / Bir kıvılcımla tutuşacaktı bütün orman / Başlayacaktı belki de o an / Bir büyük yangın . Şiirin devamında ilk tarih dersini dinler çocuk. Kimden mi, tabii ki grev davulcusundan!
Telli’nin devrimci tanımı da benzer bir duygulanımlı düşünceden ya da hüzünbaz bir isyankârlıktan doğar. Onun devrimcisi kendine bile boyun eğmez. Bu dizede özgürlük tanımının nasıl dallanıp budaklandığını görüyoruz. İlk okumada kendine bile boyun eğmeyen, nefse hâkimiyeti esas alan bir özgürleşme; ikincisinde ise bu çapraşık düzenin oluşturduğu ve onun defolarına sahip bireyin görünmez ama içkin sınırları olabildiğince yıkıp aşkınlaşması anlatılıyor. Her iki koşulda da genel geçer ereklerin dışında, bağımsız ve içselleştirilmiş bir yaşama amacının peşine düşerek kendini bile aşmaktan bahsediyor. Bu hem bir ideal durum senaryosudur hem de gerçekçi olup imkânsızı istemektir. Bir insanın kendine boyun eğmemesi elbette ki tam olarak mümkün değildir. Dolayısıyla bireyin her şeyden kurtulsa kendinden kurtulamayacağı varsayımı ile devrimcinin zorunluluğun bilinci ile hareket ettiği sonucuna ulaşabiliriz. Ancak yanılsamalı bilincinin kendini gerçekleştirmesine engel olmaması için elinden geldiğince kendisini eğitip dönüştürür ve verili toplumsal düzenin tahakkümü altındaki kişiyi kolektif, toplumsal bir bireye dönüştürmenin kapılarını aralar. Her dilden bir adları vardı onların / Ama hiçbir ülkenin kimliğini taşımadılar / Sarışındılar belki de esmer / Yani birçok yüzün bileşkesi.
Telli darbe sonrası halkın içinde bulunduğu durumu ise Sıyrılıp Gelen şiiri ile anlatır. Adnan Yücel’in ne kırlarda direnen çiçekler / ne kentlerde devleşen öfkeler / henüz elveda demediler dizelerindekine benzer buruk ama direngen bir umudu haykırır: Sessiz ve sakin beklemekte / bekledikçe bileylenen yürek. Hep birlikte gidince kent yine yıkılacak mı? Ya da geride yıkımı bırakıp kenti de alıp yanımıza umuda mı yelken açacağız? Anısı biz olalım bu sokakların, diyor Telli, Ve hiç durmadan yağmur yağsın / Biz gürültüsüz sözcükler bulalım / Sarmaşıklar fısıldaşsın yine / Gidersek birlikte gidelim. Şair bu sorulara esas yanıtını ise Saklı Kalan kitabında, Güz Gelmeden şiiri ile verir: Dudaklarında özlem türküleri / Ve gözlerinin menevşesinde aşk / Çağıldıyorsa çavlanlar gibi / Usulca gir umudun menziline / Hüznü gerilerde bırak. Geride hüznü ve yıkımı bırakarak serüvenciler düşer yollara. Umutsuzluk çürüyen bir dal gibi kırılıp dağılırken apansız çıkıp gelir onlar… Üşümüş serçeler umut gibi gelirler. Gelirler kış kıyamet de olsa… Çünkü büyük aşklar yolculuklarla başlar ve serüvenciler düşer bu yollara ancak!