Hjalmar Söderberg, İsveç edebiyatının en büyük yazarlarından biri olarak kabul ediliyor. Eserleri yirmiden fazla dile çevrilmiş, (bazı kaynaklarda otuz dil). İsveç’in ulusal yazarı August Strindberg ile eşdeğer olarak kabul edilir, diye tanıtılıyor biyografisinde. Ekşi Sözlük’e göre “İskandinavya’nın Albert Camus’u olarak bilinir”miş.
Söderberg, 2 Temmuz 1869’da doğmuş. Romancı, öykücü, oyun yazarı ve gazeteci. Eserleri genellikle melankolik ve aşk acısı çeken karakterleri ele alır ve bir flaneur’ün gözünden çağdaş Stockholm’ün zengin bir portresini sunar, diye tanıtlıyor. Endülüslü Dost ve Doktor Glas Türkçeye çevirilen kitaplarından. Yani İsveç edebiyatının en önemli yazarlarından biri olan Hjalmar Söderberg’le son yıllara kadar pek ilgilenmemişiz. Doktor Glas’tan sonra Ciddi Oyun’u yayınlayan Everest Yayınları bu eksiği giderecek gibi görünüyor.
Üç günlük Stockholm seyahatimde yanınma “Ciddi Oyun”u alırken Söderberg’in “bir flaneur’ün gözünden çağdaş Stockholm”ü anlattığını bilmiyordum, doğrusu. İsveç’te İsveç romanı okuyayım diye düşünmemiştim. Benim dikkatimi çeken arka kapaktaki “İsveç edebiyatında hâlâ en çok okunan, büyük bir aşk romanı” ibaresiydi. Yazarın yaşam öyküsüne ve romanın İsveç’te yayın tarihine (1912) bakarak 20. yüzyılın başında, 1900’lerde geçen bir aşk romanı okuyacağımı düşünmüştüm. Öyle de başladı. Kitabın arka kapağında özetledikleri gibi “Ciddi Oyun, üniversiteden yeni mezun olmuş Arvid Stjärnblom’ün, bir yaz günü Lydia Stille’yle tanışması ve iki gencin birbirine âşık olmasıyla başlar. Yaz sona erip de şehre döndüklerinde hayat onları farklı kıyılara savurur. Yıllar sonra, yollar tekrar kesiştiğindeyse artık ikisi de bambaşka insanlardır.”
Yaşananları Arvid Stjärnblom’ün bakış açısından okuyoruz. Hjalmar Söderberg’in yaşam öyküsü ile kahramanı Arvid’inki birbirine oldukça benziyor. Söderberg’in böyle bir ilşiki yaşadığı da söyleniyor. Romandaki bir çok kahramanın da gerçek kişiler olduğu belirtiliyor.
Hjalmar Söderberg, bir devlet memurunun oğlu olarak Stockholm’de doğup büyümüş. Uppsala Üniversitesi’nde kısa bir süre eğitim gördükten sonra, önce Kristianstad’da, ardından Stockholm’de gazeteciliğe başlamış ve 1897’de Svenska Dagbladet gazetesinde kadrolu olmuş. Kahramanı Arvid’de benzeri bir şekilde gazeteci oluyor ve bir tesadüfle müzik eleştirmenliğine başlıyor, daha sonra da eleştirmenliğinin yanında dış haberler şefi de olacaktır. Bir çok gazeteci dostu aynı zamanda şair ve yazar olsa da Arvid kendisini yazar olarak görmüyor. Bu dostlarına, eserlerine biraz da eleştirel gözle bakıyor ve yaşamlarındaki küçük olayları abartarak önemliymiş gibi anlattıklarını düşünerek onları için için eleştiriyor.
Arvid’in yaşadıklarını izlerken sokak sokak Stockholm’de dolaştırıyor bizi Söderberg. Şehir adeta bir kahraman gibi romanda belirmeye başlıyor. İlginç olan Söderberg’in anlattığı sokakların ve binaların hala yerli yerinde duruyor olması. Bu açıdan romanı Stockholm’de okumak benim için ilginç bir deneyim oldu.
Ciddi Oyun’un “İsveç edebiyatında hâlâ en çok okunan, büyük bir aşk romanı” olduğu konusunda herkes hem fikir ama okuduğumuzun ne kadar aşk olduğu tartışmaya açık. Arvid Stjärnblom ve Lydia Stille on yıl sonra karşılaştıklarında aslında içleriden gizlenmiş derin bir aşk yoktur. Arvid, başarılı bir gazeteci olmuş, evlenmiş, iki çocuk sahibi olmuştur. Evliliğinden memnundur. Lydia’a da kendisinden oldukça yaşlı, zengin bir bilim adamıyla evlenmiş ve bir kızı olmuştur. Ama taşradaki sakin hayattan ve evlilikten sıkılmış, kızını yaşlı kocasına bırakıp Stockholm’e yerleşmiştir. Tesadüfen karşılaşırlar ve Lydia’nın yönlendirmesi ile aralarında ilişki başlar. Arvid’in karısından ayrılmaya niyeti yoktur. Lydia da böyle bir talebi olmadığını söyler.
İlişkiyi belirleyen, ne zaman buluşacaklarına ne zaman görüşmeyeceklerine karar veren hep Lydia olur. Arvid’i aldatmaktan, başka aşıklar bulmaktan da geri kalmaz. Bunları bir gecelik diye adlandırıp Arvid’i ilişkilerinin sürmesi için ikna etmeyi hep başarsa da gerçekler Arvid için çok daha can yakıcıdır. Bir eleştirmen, “Beklentilerle zincirlenme hissi, güvensizlikler, reddedilmeler, ihanetler, küçük ve soğuk intikamlar. Bazıları buna aşk hikayesi diyor. Benim için ise, bir hayatta kalanın anlattığı, yaralayıcı, yaralı bir savaş hikayesi” demiş. Katılmamak elde değil.
Roman kadın kahraman Lydia’nın bakış açısından anlatılsa çok daha başka ve etkileyici bir eser ortaya çıkardı. Nitekim, Gun-Britt Sundström 1973’de “För Lydia” adlı bir roman kaleme alıp olayları Lydia’nın bakışından kaleme almış.
Çünkü Lydia’nın aşk ve ilişki anlayışı çağına göre çok ileride. Erkeklere karşı dirençli, kararlı davranıyor ve doğru bildiğini yapıyor. Bu arada sevgilisi ne durumda pek aldırmıyor. Bir ilişkinin tükendiğini anlayınca nokta koymayı biliyor, aynı anda birden çok aşk yaşayabiliyor.
Tüm bunlar yaşanırken Södelberg arka plana dinle bağlar kuran bir felsefi bakış da yerleştirmiş. Hayatı kaderin belirlediğini savlamış. Bir eleştirmen şöyle yorumlamış; “Sen seçmezsin”. Aşk, evlilik ve çocuklar Arvid’e tesadüfler yoluyla gelir ve o da onları aynı geçici şekilde, aktif bir duruş sergilemeden kaybediyor gibi görünür.
Söderberg iyi bir anlatıcı. Kısa cümlelerle, abartmadan sakin bir şekilde anlatıyor. Belki de günümüze kalmasını nedeni de bu. Sanıyorum, Camus ile benzer bulunmasının nedeni de sıradan şeylermiş gibi anlattığı olayların arkasındaki felsefeyi de göstermek istemesi ve anlatımdaki başarısı. Tabii Camus’den önce yaşadığını gözönüne alırsak tanımlama Söderberg için “İsveç’in Camus’sü” değil, Camus için “Fransa’nın Söderberg’i” şeklinde olmalı.
İsveççeden Türkçeye çeviri yapan pek çevirmenimiz yok. O nedenle Berkan Başören’in ard arda yayınlanan çevirileri önemli. Üstelik İsveç klasiklerini çeviriyor. Ciddi Oyun’un Türkçesi de oldukça akıcıydı. Sadece metnin tamamında ve arka kapakta “Stockholm” yerine “Stokholm” yazılmasına takıldım. Acaba bu şehrin adını birçokları gibi yanlış mı biliyorum, yoksa ısrarlı bir yazım hatası mı, yeni bir öneri mi diye merak ettim.
* Ciddi oyun, Hjalmar Söderberg, çev. Berkan Başören, Everest yay. Mayıs 2026.
