Modern edebiyat eleştirisi uzun süredir metni kendi içine kapatan, yazarı hayattan, okuru kişisel deneyiminden ayıran bir soyutlama diline yaslanmaktadır. Bu tutum, edebiyatı teknik bir çözümleme alanına indirgerken, okumanın en sahici boyutunu, yazarla okur arasındaki insanî karşılaşmayı, görünmez kılar. Tim Parks, tam da bu kör noktaya müdahale eden çağdaş eleştirmenlerden biri olarak öne çıkıyor.
Romanı yalnızca “ne anlattığı” üzerinden değil, “kiminle ve nasıl konuştuğu” üzerinden okuyan Parks, edebiyatı değerler, gerilimler ve hayat tecrübeleri alanına tekrar yerleştiriyor. “Yaşam ve Yapıt”ta ortaya koyduğu yaklaşım, metnin özerkliğini inkâr etmeden, onu yazarı doğuran hayat örüntülerinden ve okurun kişisel değer haritasından koparmanın edebî deneyimi yoksullaştırdığını göstermektedir. Bu yazımda, Parks’ın edebiyatı soyut bir estetik nesne olmaktan çıkarıp insanî bir karşılaşma alanına dönüştüren bu güçlü teklifinin, eleştiri anlayışımız ve okuma biçimlerimiz açısından neden belirleyici olup olmadığını gündeme taşıyacağım.
Tim Parks’ın İtirazı
Yaşam ve Yapıt: Yazarlar, Okurlar ve Yazar-Okur Karşılaşmaları”, alışıldık “yazar-eser” okumalarının konforunu bilinçli biçimde bozan, edebiyatı insanî ilişkiler alanına geri çağıran bir çalışmadır. Kitabın isminden mütevellit, eser yerine ‘yapıt’ kelimesini kullanmak zorunda kaldığımdan rahatsız olduğumu belirterek başlayayım yazıma. Parks’ın bugünkü yazımda merkeze alacağım bu kitabında da kutsallaştırmayı seven akademik eleştirinin dışına çıkan, yazarı, okuru ve eseri aynı sahnede, etkileşim içinde düşünen bir profil çizmektedir.
Tim Parks, edebiyatı yalnızca “metin” olarak konuşan, okuma deneyiminin asıl alanını, yani okurla yazar arasındaki insanî karşılaşmayı görünmez kılan bir tutum takındığını görürüz. Edebiyat derslerinde bize imge, mecaz, ritim gibi araçlarla metni çözümlemenin öğretilmeye çalışılırken “okurken ne yaşadığımızı” konuşma imkânının unutulduğunu hatırlayalım öncelikle. Halbuki metnin “nesnel” varlığına karşılık okurun tepkisi öznel, zamana ve kişiye göre değişkendir; yine de eleştirel gelenek bu öznel alanı sistematik biçimde dışarıda bırakmıştır. Parks’a göre eleştirinin sıradan okur için “az şey söylemesi” tam da buradan kaynaklanmaktadır: kişisel deneyimi ve yazarın yaşamıyla kurulan bağı kapı dışarı eder. Bu nedenle biyografiyi “bir yanılan” sayan yaklaşım, edebiyatın canlılığını değil, soyut bir kutsallığı üretir, ama okur, romanlarda karşılaştığı kişinin “kim olduğunu” bilmek ister. Hayat-eser bağının karmaşıklığı, metni basit nedenselliklere indirgemek değildir; aksine edebî deneyimin insani derinliğini açmaktır. Parks, bu yaklaşımı kitabın girişinde açıkça ifşa etmekte ve eleştirinin metni “kendi kendine yeten kutsal bir nesne”ye dönüştürmesini problemli bulmaktadır. Yazara ve okura sırtını dönen bu tavrın, edebiyatı gerçek karşılaşma alanından kopardığını da eklemeden geçmez.
Tim Parks Yöntemi
“Yaşam ve Yapıt”ın omurgasını, yazarların yaşam duraklarıyla eserlerinin değer dünyası arasındaki gerilimlerin okurda nasıl bir karşılık bulduğu meselesi oluşturmaktadır. Parks, her denemesinde “hangi değerlerin çatıştığını” ve bu çatışmanın yazar-okur ilişkisinde ne ürettiğini araştırır. Bunun için korku/cesaret, ait olma/dışlanma, başarı/başarısızlık gibi kavramlardan faydalanır; ailede ve bireyde baskın değer eksenlerinin, ruhî gerilimleri ve yaratıcı tuhaflıkları doğurduğunu ileri sürer; böylece romanın sadece “ne anlattığını” değil, “nasıl bir ilişki kurduğunu” da düşünmemizi ister.
Aynı metnin farklı okurlarla farklı konuşmasının nedeni, okurun kendi değer haritasıyla metindeki gerilimlerin nerede kesiştiğidir. Bu yaklaşım, “tek doğru okuma” iddiasını boşa çıkaran yerinde bir hamledir. Her şeyin keyfî olduğu hatasına da düşmez Parks: Yazarla okur arasındaki ilişki, metin etrafında kurulan somut bir karşılaşmadır ve bu karşılaşmanın mantığı vardır.
Tim Parks’ın yöntemi, somut yazar portrelerinde daha da berraklaşır. Misal; Charles Dickens okumasında merkezde “dahil edilme ve dışlanma” teması vardır. Dickens’ın çocukluğundaki utanç ve dışlanma deneyiminin, romanlarındaki yetimler, aileden atılanlar ve “kabul edilme” arzusu etrafında dönen dramatik kurgulara nasıl sızdığını gösterir. Dickens’ın aile hayatındaki sert dahil-etme/dışlama pratikleri ile kurgularındaki “kimin topluluğun içinde kalacağı, kimin atılacağı” sorusu arasında süreklilik kurar. Bu süreklilik, Dickens’ın okurla kurduğu ilişkiyi de belirler: Okur, sıcak bir aile çevresine davet edilmiş hisseder, ama aynı anda dışarıda bırakılanların acısıyla yüzleşir. Böylelikle roman, yalnızca bir anlatı değil, okurun da değer yargılarını sınayan bir karşılaşma alanına dönüşür. Neticede, Parks şunu imler: Yazarın kişisel gerilimi, metinde estetik bir yapı olarak kristalleşir, okurun tepkisi de bu gerilimle kendi hayatındaki eksenlerin temasından doğar.
Çehov’dan bahseden kısma geldiğimizde özgürlük/ait olma geriliminin öne çıktığını görürüz. Çehov’un “tam ve kesin özgürlük” arzusuyla sosyal bağlardan kaçma ihtiyacı arasındaki salınımı, yaşam düzenlemelerine kadar izlenebilir; yazarın misafir ağırlamak için düzen kurup, ardından yalnız kalmak üzere kendine sığınaklar oluşturması, metinlerdeki tonunun da anahtarıdır. Çehov’un erken dönem metinlerinin “hafifliği” ile sonradan belirginleşen iç sıkıntısı, yalnızlık ve evlilik karşısındaki mesafeli duruşu, bireyin topluluk içinde nefes alma çabası olarak okunmalıdır. Bu okuma, Çehov’u “tarafsız gerçekçi” klişesinden çıkarır, özgürlük talebiyle bağlanma ihtiyacının çatışmasında yazan bir yazar olarak konumlar ve okurun metinlerdeki durgunluğa verdiği tepkinin, kendi özgürlük anlayışıyla doğrudan ilişkili olduğunu düşündürür.
Tim Parks’ın kadim Japon değerlerinin Batı’ya, özellikle de Amerika’ya öykünmesinin mümessillerinden biri olarak bellenen Haruki Murakami değerlendirmesi bu hükme açıklama hüviyeti de taşımaktadır. Murakami’nin geleneksel Japon edebiyatıyla mesafeli duruşu, Batı edebiyatı ve popüler kültürden beslenen üslûbu, “küresel” okur için erişilebilirlik sağlar, amma velâkin yazarın kendi kültürüyle çatışmasına kapı aralar.
Yine de bir açık kapı bırakalım. Murakami, “batılılaştırılmış”lıkla itham edilse de, kendi ifadesiyle “bizim hakkımızda” yazdığını, Japonya’nın içinden konuştuğunu vurgulayan Parks, burada asıl önemli olanın “her yere ait olmama” hissinin, benzer konumdaki başka ülkelerin yazarları ve okurları için güçlü bir çekim yaratması olduğunu gösterir. Akıcı, berrak üslûp bu dolaşımı kolaylaştırır; lâkin belirleyici olan, bireyin özgürlük ve yalnızlığı yakınlık ve bağlara yeğleyen değer dünyasıdır: Okurun Murakami’ye yakınlığı, kendi hayatında bu değerleri nereye koyduğuyla doğrudan bağlantılıdır.
Tim Parks’ın “Yaşam ve Yapıt: Yazarlar, Okurlar ve Yazar-Okur Karşılaşmaları”nda baştan sona tekrar eden, altı çizilen ana mesaj şudur: Edebiyat, soyut bir “anlam makinesi” değil, kimliklerimizin sınandığı bir ilişkiler alanıdır. Parks, metnin özerkliğini bütünüyle reddetmez; fakat metni, yazarın yaşam örüntülerinden ve okurun değer haritasından yalıtmanın, edebî deneyimi yoksullaştırdığını savunur. “Yazarın neyi, niçin dert edindiği” ile “okurun buna nereden baktığı” arasındaki kesişim, edebiyatın asıl üretken alanıdır. Bu nedenle, biyografi metni açıklamak için değil, metnin kurduğu ilişkiyi anlamak için gereklidir. Edebiyat eleştirisi, okurun kişisel tepkisini “gevezelik” saymak yerine, bu tepkinin hangi değer gerilimlerinden doğduğunu açığa çıkarmalıdır. Parks’ın denemeleri, her yazar için “hangi değerlerin çatıştığını” ve bu çatışmanın okurda nasıl yankılandığını somutlaştırarak bunu yapar.
Yol gösterici ve son derece mühim tespit ve teklifler içeren kitaptan çıkarılacak dersler, sadece edebiyat eleştirisi değil, okuma kültürü için de belirleyicidir. Neler mi bunlar? İlki, “tek doğru okuma” fikrinden vazgeçmeden çoğulluğu kabul etmeyi öğreniriz: Metin karşısında farklı tepkiler, keyfî değil; değerlerimizin, korkularımızın ve arzularımızın metindeki gerilimlerle nasıl çakıştığının sonucudur. İkincisi, yazarı metinden koparmak yerine, onu metnin içinde ama metne indirgemeden düşünmek gerekmektedir: Hayat, eserin nedeni değil, eserin kurduğu ilişkinin zeminidir. Üçüncüsü, okur olarak kendimize bakmayı öğreniriz: Hangi roman bizi neden rahatsız ediyor, hangisi neden teselli etmektedir? Çünkü edebiyat, Parks’ın dediği gibi, “kimliklerimizi keşfetmenin ve yeniden inşa etmenin” bir yoludur; her okuma, bir karşılaşmadır ve bu karşılaşma bizi değiştirebilir. Son olarak, güncel edebiyat tartışmalarında sıkça görülen “yerellik mi, evrensellik mi?” ikilemi, Murakami örneğinde olduğu gibi, yanlış bir çerçevedir, asıl mesele, yazarın kendi kültürüyle kurduğu gerilim ve okurun bu gerilimi kendi hayatında nereye yerleştirdiğidir.
Edebiyat Kiminle Nasıl Konuşur?
“Yaşam ve Yapıt”, edebiyatı insana yeniden iade eden bir kitaptır: Okuru “metnin rahibi” olmaktan çıkaran, yazarı “kutsal bir ses” olmaktan indiren; ikisini, aynı masada buluşturan… Romanların, artık sadece“ ne anlatıyor” sorusuyla değil, “bizimle nasıl konuşuyor” sorusuyla okunan metinler olduğunu fark etmeliyiz: Edebiyatı soyut bir estetik alan olmaktan çıkarıp hayatın değer çatışmaları içinde konumlandırır; okuru edilgenlikten kurtarıp, metnin kurduğu ilişkinin sorumluluğunu taşımaya çağırır.
Tim Parks’ın Dostoyevski, Joyce, Beckett, Simenon, Muriel Spark, Philip Roth, J. M. Coetzee,, Julian Barnes ve Colm Tóibín ve Dave Eggers, Stieg Larsson ve E. L. James okumalarının da Parks’ın temel iddiasını pekiştirdiğini müşahede ederiz: Edebiyat, “metinler arası teknikler toplamı” değil, insanî değerlerin sınandığı bir karşılaşmalar alanıdır. Yazar, yaşamındaki baskın gerilimleri biçim ve anlatı yoluyla metne taşır; okur, kendi değer haritasıyla bu gerilimlerin kesiştiği yerde metni “yaşar”. Bu yüzden, aynı roman birini özgürleştirirken bir başkasını dışlayabilir; biri için teselli olan, diğeri için rahatsız edici olabilir. Parks, eleştiriyi bu karşılaşmanın haritasını çıkarmaya çağırır: “Metin ne anlatıyor?”dan önce “Bu metin, kiminle nasıl konuşuyor?” sorusunu sormayı teklif eder.
“Edebiyatın bizi daha “doğru” insanlara dönüştürme iddiasından ziyade, bizi kendimizle yüzleştirme gücünde yatar”, mesajlarından bir diğeridir kitabın.
Okur olarak biz, romanlarda sadece başkalarının hikâyelerini değil, kendi değerlerimizin sınırlarını okuruz. Biyografi, bu nedenle, metni indirgemek için değil, metnin kurduğu ilişkinin kaynağını görmek için gereklidir. Akademik nesnellik iddiasının gerisinde saklanan “metin kutsallığı”, edebiyatın asıl gücünü, yani insanî karşılaşmayı görünmez kılmaktadır. Parks, eleştiriyi bu karşılaşmanın dili hâline getirmeyi yeniden teklif etmekle büyük bir iş çıkarmaktadır.
