Masthead header

Eleştirel okumalar | Feridun Andaç

FavoriteLoadingOkuma listeme ekle

Edebiyatın Kapısından Geçmek

Konuşan bir sesin çağrısı kutsayıcı zamanın dili olarak gelip karışıyor hayatımıza.

Yitirdiğimiz ne varsa, unutup küllediğimiz; çözülerek hayatımızdan akıp giden, sonra da kayıplar hanesine yazdıklarımız yeni bir zamanın diliyle bize dönüyor.

O sabrı bize gösteren söz simyacılarının belleğidir bu dönüşümü sağlayan. Çünkü, biliriz ki; yazı dönüştürücüdür. Edebiyatın kuşattığı bir hayat  anlamın ve sorgunun da izdüşümünü yaşar.

Uzunca bir zaman öncesinde yolumu Arzen’e düşürmüştüm.

Kentin yedinci kapısının sırrını ele veren bir kapıdan söz ediyordu bir dostum.

Toprağın sakladığı bir zamanın can hevengini bize gösteren taşlarına dokunmuştum o sırlı kapının. Bir anlatıya esin olabilecek denli zengin bir öyküsü vardı.

Gelip durduğumuz yer, kentin güneybatı  ucuydu. Her yer ıssızlıktaydı. Ötedeki yüce dağın enginindeki bulutların gölgesi vurmuştu Daphan Ovası’na…

O ova ki; bataklıklardan arına arına dönüşmüştü el değip günle yeşerecek toprağa…

O kapının ayırdığı yer geçişleri, durup bekleyişleri, yol/yön işaretlerini, içduyumun sesinde dinelmeleri belirliyordu biraz da.

Zamanın ecel celâlilerinin buralara uğrayamamasını destancıların sesinden, âşıkların deyişlerinden öğrenirdik.

Ki; bayındır bir kentin her dem söz ustaları olmuşlardır. Onların taşıyıcılıkları, zaman tutulmasındaki her kent yöneticisinin hem korkusu, hem de sevincidir.

Sözü küstürdüklerinde yer yarılmasa da, kuşlar göç yollarını değiştirmese de; aklın, bilginin sezginin gezinmediği sokakların yoksulluğuna tanık olmak aşikârdır.

Dostumun sevincini anlıyordum. Kente dair yeni bir bulgu yer bilgisinin de kazanımıydı. Üstelik, arkaik zaman kentlerine neden  kapılardan girildiğini, kim(ler)den/niçin  korunduklarını bir kez daha konuşur olmuştuk aramızda.

Kapılar kentlerin yönlerini de anlatırdı. Daha da ötesi, bir kentin zaman ayarlarına oralardan bakardınız.

Diğer bir yanıyla da kümelenip birarada yaşama biçimlerinin, ortak dilin, dönen ticaretin, barınılan mekânların renklerini de anlatırdı her bir kapı.

Arzen’de bunları görmem, büsbütün geçen zamanın örtüsüne bürünen çocukluk anılarımın izlerine dönmem,  orada beslenen edebiyat duygumun da kapılarına döndürdü beni bir anda.

Şimdi, nice uzaklık, nice sessizlikten sonra yeni bir yolculuğa çıkıyoruz seninle sevgili okurum.

Hayatın öte yakasından geçip başka bir durağa geliyoruz seninle; görerek/hissederek, yer yer de irdeleyip çözümleyerek edebiyatın kapılarında gezineceğiz .

Yer ve zaman bilgisine oradan uzanacağız, yazınsal yaratıcılığın dilinin kurulduğu iklimlere yolculuklara çıkacağız.

Okumanın gitmek, keşfetmek olduğunu; bir yazara/yapıta gitmenin de bir yordamı olabileceğini geçtiğimiz kapılarda birlikte göreceğiz.

Bu karşılaşma/buluşma/yol almalarımızda edebî bilgiyle edebiyat bilincinin buluşup yansıdığı yapıtların gerçekliğine, bunları kuran yazarların dünyalarına uzanacağız.

Hayatın gerçeğinden yazının kurmacasına, oradaki gerçeklik duygusunun biçimlenme durumlarına, oluşturulan öyküsüne bakacağız.

Öykünen dille öykündürülen bakışın günümüzün edebiyat ikliminde nerelerde/nasıl gezinip durduğuna da eleştirel bakacağımı söylemeliyim burada.

Ne adına, niçin, nasıl konuştuğunu/konuşması gerektiğini bilen yazarlardan sıklıkla yolumuzu geçireceğimizi de  belirtmeliyim.

Yazana ve okuyana sözü olan yazarların taşıyıcı rolüdür onlara edebiyat adalarını kurduran; dilden dile, kültürden kültüre geçişler sağlama bilincini veren.

Geçen gün, Ankara’ya kısa bir yolculuk yapmıştım.

Nabokov’un  özyaşamsal anlatısı Konuş, Hafıza’sıyla da okuma yolculuğuna çıkmıştım.

Havaalanında başlayan, uçakta süren, Tunalı Hilmi’de bir cafede beni Nabokov’un yazma serüveninin kapılarından geçiren bu anlatıda, yazarın, bize sürekli hissettirdiği zaman duygusuyla birlikte; yazmak için yaşantı zenginliği, bir o kadar da merak/öğrenme tutkusu ve çalışma azminin neleri içerdiğidir.

Onun “zaman hapisanesi”dediği şey, çağının çağdaşı olma bilincine tutulmadır aslında!

Yazar, bununla yükümlüdür. Çağını göremeyen, orada olup bitenleri algılayamayan ya da bunlardan ürkenin bugüne olamadığı gibi yarına da sözü yoktur.

Okurken, Nabokov’un şu satırlarının altını çizip düşünmüştüm bir süre:

“Beni biçimlendiren aygıtı  ne çevremde, ne de ırsiyetimde bulabiliyorum; ömrüme karmaşık bir filigran basıp geçen meçhul merdanenin eşsiz tasarımı, ancak, yaşam kâğıdı sanatın lambasıyla aydınlatılırsa fark edilebiliyor.” (s. 23)

Nabokov, her bir anlatısıyla uyaran/gösteren/öğreten bir anlatıcı. Onun yaratıcılığının arka planını görmekse bir o kadar zenginleştirici.

Ankara’ya Nabokov’la gidip Joseph Conrad’la dönme yolculuğumu anlatmaya devam edeceğim sevgili okurum.

Okuma önerileri:

*Vladimir Nabokov; Konuş, Hafıza: Tekrar Ele Alınmış Bir Otobiyografi, Çev.: Yiğit Yavuz, 2011, İletişim Yay.,  309 s.

*Tzvetan Todorov; Edebiyat Kavramı, Çev.: Necmettin Sevil, 2011, Sel Yay., 172 s.

*Rita Felski; Edebiyat Ne İşe Yarar, Çev.: Emine Ayhan, 2010, Metis Yay., 172 s.

*Jean-Paul Sartre; Edebiyat Nedir?, Çev.: Bertan Onaran, 2005, Can Yay., 173 s.

Bellek kutusu: 

“İlk edebiyat tanımı iki ayrı özelliğe dayanır: türsel bakımdan sanat, kullanılan gerece göre  farklılık gösteren bir ‘öykünme’dir; edebiyat aynen resmin görüntü aracılığıyla öykünme olması gibi dil aracılığıyla öykünmedir. Özel olarak, bu herhangi bir öykünme değildir, çünkü ille de gerçeğe değil, var olmayan varlıklar ve eylemlere de öykünmedir. Edebiyat bir kurmacadır: işte ilk yapısal tanım.” Todorov

Feridun Andaç – edebiyathaber.net (4 Aralık 2012)

feridun.andac@gmail.com

Tüm yazıları >>>

Bunlar da ilginizi çekebilir:

E-posta adresiniz yayınlanmaz ve paylaşılmaz. Gerekli alanlar yıldız ile gösterilmiştir *

*

*

Ç o k   O k u n a n l a r
O k u m a   L i s t e n i z