Not: Aşağıdaki metin, bir sosyal hizmet uzmanının mesleki deneyimi ve edebi birikiminden beslenen, bütünüyle kurgusal bir çalışmadır. Orhan Pamuk’un Masumiyet Müzesi adlı romanından ve aynı adı taşıyan diziden esinle oluşturulmuştur.

1.) GÜNCEL DURUM

Müracaatçı K.B. (Kemal Basmacı) ile yapılan görüşmede, fiziksel duruşuna ve mimiklerine sirayet etmiş belirgin bir tükenmişlik ve kronik yorgunluk hali gözlemlenmiştir. K. B.’ nin omuzları çökmüş ve zaman algısı bütünüyle bozulmuş durumdır. Müracaatçının üzerinde, uzun yıllarını geçirdiği loş odaların ve tozlu eşyaların kokusuyla harmanlanmış melankolik bir ağırlık müşahede edilmiştir. Özgeçmişine dair elde edilen verilerde; 1970’lerin Nişantaşı burjuvazisine mensup, 3 kuşaktır tekstil işi ile uğraşan Basmacı ailesinin, Satsat isimli aile şirketinin veliahdı olarak parlak bir iş kariyeri ve yüksek sosyo-ekonomik statü vadeden o genç adamın yerini, kendini sadece kaybettiği Füsun Keskin’i yaşatmak adına kurduğu müzeye adayan orta yaşlı biri almıştır.

Müracaatçının mevcut sosyal işlevselliği dış dünyada bütünüyle çökmüş durumdadır. Bir zamanlar içinde bulunduğu geniş sosyal ağlar; sahip olduğu cemiyet hayatı, iş çevreleri ve birincil destek sistemleri (annesi Vecihe Hanım, eski nişanlısı Sibel ve dönemin kalabalık arkadaş grubu) ile organik bağı tamamen kopmuştur. Bu kopuşun, müracaatçının Füsun
Keskin’in evinde geçirdiği sekiz yıllık “akşam yemeği nöbetleri” sırasında başladığı ve müracaatçının kendi sınıfına ait tüm sorumlulukları bilinçli bir reddedişle terk ettiği anlaşılmaktadır.

K.B.’nin hayata katılımı ve sosyal işlevselliği, Çukurcuma’da satın aldığı ve adım adım bir “müzeye” dönüştürdüğü binadaki etkinliğiyle sınırlıdır. Zaman, müracaatçı için Çukurcuma’daki bu binada, eşyaların etrafında kümelenmiş “anlar” şeklinde dondurulmuştur. Dışarıdaki hayatın akışına karşı derin bir kayıtsızlık içinde olduğu, yalnızca kendi yarattığı bu izole ekosistemde nefes alabildiği tespit edilmiştir. Müracaatçı için Merhamet Apartmanı’nın modernitesinden kopuş, bu müze-evde toplanan binlerce tekil hatıranın (izmaritler, tokalar, biblolar) sağladığı “masumiyet” alanına sığınmakla sonuçlanmıştır.

Müracaatçının “Masumiyet Müzesi” olarak adlandırdığı bu mekân, klinik anlamda bir biriktirme bozukluğunun ötesinde, Füsun’un kaybını nesneler aracılığıyla telafi etme çabasıdır. Her bir vitrin, müracaatçı için Füsun ile geçirilen ve geri döndürülmesi imkânsız olan bir anın somutlaşmış halidir. Sosyal hizmet disiplini açısından bu tablo, bireyin toplumsal gerçeklikten bütünüyle koparak, kendi inşa ettiği “anıt-yaşam” içinde bir tür oto-rehabilitasyon süreci yürüttüğünü göstermektedir. Kemal Basmacı, topluma uyum sağlamak yerine, toplumu kendi yarattığı müze üzerinden hikâyesine tanık etmeyi seçerek, Füsun’un ölümüyle mağduru olduğu aşkı ve yası estetize edilmiş bir sosyal kimliğe dönüştürmüştür.

2.) GÖRÜŞME NEDENİ

Müracaatçı, yıllar önce trajik bir trafik kazasında kaybettiği F.K. (Füsun Keskin) ardından gelişen, çözümlenmemiş ve giderek komplike hale gelmiş bir yas süreci içindedir. Görüşmenin temel dinamiğini, müracaatçının bu ağır travmayı atlatamamış olması ve yıllara yayılan ruhsal yükün kendisinde yarattığı derin kronik yas oluşturmaktadır. Bu süreç, sadece bireysel bir kayıp öyküsü değil, müracaatçının sekiz yıl boyunca Keskin ailesinin evinde “bekleyerek” sürdürdüğü, Füsun’un ölümünden sonra ise bu bekleyişi nesneler üzerinden ebedileştirdiği bir yaşam biçimine dönüşmüştür.

Tablo incelendiğinde, klasik bir depresyon bulgusundan ziyade, kaybı inkar etme ve “nesneler” aracılığıyla onu şimdiki zamanda canlı tutma çabası gözlemlenmektedir. Müracaatçı, “Hayatımın en güzel anıymış bilmiyordum” sözleriyle duygularını ettiği Füsun’un yokluğunu, ona ait olan veya onun dokunduğu eşyalarla; özellikle o ilk dokunuşu simgeleyen küpeden başlayarak, 4213 adet yarı içilmiş ve müracaatçı tarafından tarihlendirilmiş izmarite, tokalara, tuzluklara ve bilet kupürlerine kadar geniş bir yelpazede ikame etmeye çalışmaktadır. Mesleki literatürde “fetişistik bir bağlanma” olarak adlandırılabilecek bu durum, müracaatçının dünyasında acıyı dindiren birer “kutsal emanet” işlevi görmekte ve kaybın yarattığı ontolojik boşluğu mekânsal bir dolulukla kapatmaktadır.

İncelemenin temel odağı, müracaatçının bu sıra dışı baş etme mekanizmasının bir “hastalık” mı yoksa bir “yeniden inşa süreci” mi olduğunun saptanmasıdır. K.B., hayatının geri kalanını bu eşyaların sergilenmesine adayarak, aslında kaybettiği sosyal statüsünün ve ailesinin beklentilerinin yerine, nesnelerden müteşekkil yeni bir aidiyet sistemi kurmuştur. Bu bağlamda görüşme, müracaatçının kurduğu “Masumiyet Müzesi”nin, bir bireyin ruhsal sağlığını korumak adına geliştirdiği en uç ama en estetik savunma mekanizması olarak analiz edilmesi ve bu sürecin toplumsal izdüşümlerinin değerlendirilmesi amacıyla gerçekleştirilmektedir.

3.) VAKA ÖYKÜSÜ

Sürecin başlangıcını, yıllar evvel bir bahar günü Şanzelize Butik’te yaşadığı karşılaşma ile temellendiren müracaatçı; F.K. ile karşılaştığı o anı kendisine dayatılan yapay hayattan “yıllarca süren bir uykudan uyanış” olarak gördüğünü, yaşadıklarına rağmen bir kriz anı olarak değerlendirmeğini ifade etmiştir. Müracaatçı, o butiğe girmemiş olsaydı eski nişanlısı Sibel ile evlenip Nişantaşı burjuvazisinin steril ama boğucu konforunda çürüyüp gideceğini belirtmiştir. Statüsünü bir saplantı uğruna heba etmediğini, aksine kendi gerçekliğini bulmak için ailesinin sunduğu sınıfsal imtiyazları ve Merhamet Apartmanı’nın temsil ettiği normatif hayatı bilinçli bir reddedişle terk ettiğini vurgulamıştır. Dönemin kendisinden beklediği sosyal rolleri bir kenara bıraktığı için hiçbir pişmanlık duymadığını beyan etmiştir.

Sürecin devamına dair aktarımlarında müracaatçı, krizin derinleştiği evreyi, Keskin ailesinin Çukurcuma’daki evinde geçirdiği sekiz yıllık zaman dilimi ve o sessiz akşam yemekleri üzerinden detaylandırmıştır. Uzmanların veya dış çevrenin bu süreci klinik bir “takıntı” veya zaman kaybı olarak gördüğünün farkında olduğunu belirtmiş, ancak kendisi için bu sofraların bir tür ibadet niteliği taşıdığını savunmuştur. F.K.’nın dokunduğu her bir objeye (4213 adet yarı içilmiş izmarit, çalınan ev eşyaları, tokalar vb.) yönelik geliştirdiği yoğun ilgiyi aktarırken; insanların ölümlü olduğunu, yalan söyleyip değişebileceğini ancak eşyaların sadık kaldığını ifade etmiştir. Topladığı eşyaların bir “istifçilik” belirtisi değil, anıları somutlaştırma çabası olduğunu ileri sürmüş ve durumu “Ona dokunan her şey, benim dünyada var olmaya devam edebilmem için birer çapaydı” sözleriyle rasyonalize etmiştir. Müracaatçı için bu nesneler, yitirilen objeyle kurulan sembolik bir bağın ötesinde, geçmişi “şimdi”ye sabitleyen birer bellek protezi işlevi görmektedir.

Görüşmenin son aşamasında müracaatçı, F.K.’nın vefatıyla sonuçlanan travmatik kaybın ardından yaşadığı derin çöküşü ve bugünkü mevcut tablosunu nasıl inşa ettiğini anlatmıştır. Yas sürecinin, zaman aktıkça F.K.’yı kendisinden daha da uzaklaştırdığını, bu nedenle aklını yitirmemek adına “zamanı durdurması ve mekâna çevirmesi” gerektiğini hissettiğini ifade etmiştir. İçinde bulunduğumuz “Masumiyet Müzesi”ni bir delilik projesi olarak değil, acıyı katlanılır kılmak için inşa ettiği yegâne ekosistem olarak gördüğünü beyan etmiştir. Mesleki açıdan bir “sosyal izolasyon” olarak değerlendirilebilecek bu tablonun aslında parçalanmış ruhunu bir arada tutan dikiş izleri olduğunu vurgulayan K.B., görüşme sürecine dair son sözü olarak; “Ben hasta değilim; yarasını bir sanat eserine dönüştürerek kendi tedavisini bulan bir adamım” diyerek mevcut yaşam pratiğini kendi gerçekliği içinde kararlılıkla savunmuştur.

Müracaatçının anlatımları, klasik zaman algısının (geçmiş-şimdi-gelecek çizgisi) bütünüyle yıkıldığını ve yerine “anlar”dan oluşan mekânsal bir zamanın geçtiğini göstermektedir. K.B., yaşadığı travmatik kaybı, o anlara ait nesneleri bir müze hiyerarşisi içinde sergileyerek dondurmayı başarmıştır. Bu durum, sosyal hizmet perspektifinden “gerçekliğe uyum sağlamaktan kaçınma” gibi görünse de, müracaatçı için hayati bir öz-koruma mekanizmasıdır. K.B., dünyadan koptuğu ölçüde müzesine, müzesine bağlandığı ölçüde de kendi masumiyetine tutunmuş; böylece kronik yasını, ömür boyu sürecek bir kürasyon görevine dönüştürerek kendisine yeni bir sosyal kimlik inşa etmiştir.

4.) SONUÇ VE MÜDAHALE PLANI –

Sonuç

Yapılan psiko-sosyal inceleme ve müracaatçının kendi beyanları ışığında; K.B. vakasının standart bir “sosyal uyumsuzluk”, “patolojik yas” veya salt bir “obsesif kompulsif bozukluk” (istifçilik) tablosunun ötesinde değerlendirilmesi gerektiği kanaatine varılmıştır. Müracaatçı, F.K.’nın vefatı sonrası yaşadığı ağır travmayı klasik anlamda işlemleyememiş olsa da, bu yıkıcı gerçeklikle başa çıkabilmek adına eşyalar üzerinden alternatif, kapalı bir ekosistem inşa etmiştir.

Dışarıdan ve normatif bir bakış açısıyla bakıldığında ciddi bir sosyal izolasyon olarak kodlanabilecek bu tablo, müracaatçının iç dünyasında bütünüyle koruyucu uyum stratejisine dönüşmüştür. K.B., toplumsal normların dayattığı olağan “iyileşme” ve “unutarak hayata devam etme” pratiklerini reddederek, acısını bir “Müze” formunda kurumsallaştırmıştır. Vakada gözlemlenen eşyalara tutunma hali, bir saplantıdan ziyade, müracaatçının geçmişi şimdiki zamanda canlı tutarak kendi benliğini dağılmaktan koruduğu bir hayatta kalma refleksidir.

 -Müdahale Planı

Sosyal hizmet müdahalelerinin temel amacı; bireyin bozulan sosyal işlevselliğini onarmak, çevresiyle uyumunu artırmak ve onu yeniden toplumsal hayata entegre etmektir. Ancak K.B. vakasında; müracaatçının dış dünyayla yeniden entegre olma yönünde hiçbir motivasyonu bulunmamaktadır. Dahası, böylesi bir “normalleştirme” müdahalesinin, müracaatçıyı hayatta tutan yegâne anlam çerçevesini (müzeyi ve eşyaların temsil ettiği hatıraları) parçalayacağı öngörülmektedir. Sonuç olarak; müracaatçı K.B.’ye yönelik herhangi bir klinik, psikiyatrik veya psiko-sosyal müdahalenin yapılması mesleki açıdan uygun bulunmamıştır. “İyileştirme” çabasının, bireyin kendi elleriyle kurduğu ve sığındığı o dokunulmaz “masumiyet” alanını ihlal edeceği değerlendirilmektedir. Müracaatçının, zamanı dondurmayı seçtiği bu müzede, kendi yarattığı estetik ve melankolik gerçeklik içinde bırakılmasının; bireyin kendi kaderini tayin hakkına duyulan saygının en doğru ifadesi olacağı kanaatine varılmıştır.