
Önce çocukluğumun portakallarından bilirim ben yafayı. Baş harfi büyük Yafa değildir de parlak turuncu gözenekli kabuğu, aromalı kokusu ve şahane lezzetiyle iyi cins portakalı ifade eden yafadır. Çocukluk işte.
Meğer portakalları kalmış Yafa’nın ama üzerine başka bir şehir giydirilmiş; olmuş mu sana Tel Aviv. Sokak adları bile değiştirilmiş, bu yüzdendir belki de sokaklarda dolaşanların bedensiz gölgeler görmeleri, sahipsiz fısıltılar işitmeleri.
1948’de Büyük Felaket’i yaşıyor Filistinliler. İngilizler bölgedeki mandasını sonlandırıyor ve İsrail’in kuruluşu gerçekleşiyor. Yedi yüz bin Filistinli yerlerinden yurtlarından ediliyor, o günleri büyük felaket (nekbe) olarak nitelendiriyorlar. Kolay mı insanın anılarını, atalarını ve ölülerini bırakıp gitmek zorunda kalması.
O gün bugündür bir toplum olarak görülmüyor Filistinliler; var olmalarına, bir anlatı kurmalarına, seslerini duyurmalarına, kendilerini ifade etmelerine izin verilmiyor. Sadece üzerlerine kurulan İsrailliler değil, dünya izin vermiyor.
Filistinli yazar İbtisam Azem, belki de bu yüzden anlatıcı dilini sürekli değiştirmiş romanda. Filistinli Alâ’nın günlüğünü doğal olarak ben dilinde okuyoruz. Alâ, yeni kaybettiği Haminne’sini yasını tutuyor. Haminne, Nekbe’de Yafa’yı terk etmeyi reddetmiş ve ömrü boyunca direnmiş bir güzel kadın. Alâ ona duyduğu özlemi anlatıyor günlüğünde, araya Haminne’nin kendi sesindeki anlatımı katılıyor, sonra yine ben dilinde devam ediyor tüm acılar.
Ariel, Arap Alâ’nın arkadaşı olsa da belli belirsiz bir kibrin kenarında duruyor. Siyonizme inancı İngiliz dedesi kadar güçlü değil belki ama tam karşısında da konumlandırmıyor kendini. O coğrafyaya özgü acılardan o da nasibini almış gerçi; babası şüpheli bir helikopter kazasında ölmüş. Sadece Filistinlilerin değil, kendilerinin de acı çektiğini savunuyor ve konan, yerleşen, sahiplenen ve yönetenlerin safında olmasının getirdiği hakları savunuyor, hatta kullanıyor.
Şehirde yaşayan tüm Filistinliler bir gece birdenbire kayboluyorlar. Kimse ne olduğunu, nereye ve nasıl gittiklerini bilmiyor. Her kafadan bir ses çıkmaya başlıyor önce, gittikleri için suçlanıyorlar, yeni bir intifadaya kalkışmış olmalarından korkuluyor. Saatler geçiyor ve kimse ortaya çıkmıyor.
Günlük hayat aksamaya başlıyor. Her şeye rağmen birlikte kolektif bir yaşam sürdükleri ve bir halkın ortadan kaybolmasının hepsinin hayatını etkileyeceği kafalara dank ediyor ama ‘defolup gitmiş’ olmalarının ne olursa olsun iyi olduğunu savunanlar da çıkıyor.
Birlikte yaşıyor olmalarının getirdiği ortak hafızlarda vicdan azapları yeşeriyor, belki de artık görülemeyecek hesaplar ya da tutulamayacak sözler hatırlanıyor. Hatta bazıları şehrin en güzel humusunu artık yiyemeyeceğine hayıflanıyor.
Anlatım dilinin ve anlatıcıların neredeyse her bölümde değişmesi okuru zaman zaman yorabiliyor ama yaşananların ağırlığını net bir şekilde anlatmanın belki de en iyi yolu bu.
Her iki tarafa da ses ve söz verilmesi, romanın içeriğini objektif ya da subjektif şeklinde değerlendirilmekten koruyor ama öte yandan insan ister istemez şöyle düşünmeden de edemiyor: Tarih anlatımı tarafsız olmalı evet ama bu bir tarih kitabı değil, yakın tarihin bir coğrafyaya mahsus acılarını ‘içeriden’ anlatıyor, bunlar öyle tarifsiz acılar ki yazara subjektif olma hakkını bile veriyor.
İbtisam Azem’in gazeteci kimliği ve hâlen New York’ta yaşıyor olması, belki de yaşananlar ve olaylarla arasına mesafe koymasını, anlatımını güçlendirmesini ve subjektif olma tuzağına düşmemesini sağlamış.
Kavafis soruyor ya hani Barbarları Beklerken şiirinde: Peki biz ne yapacağız barbarlar olmadan? Bir çeşit çözümdü onlar sorunlarımıza.
Romandaki hikâyenin temelinde, Filistinlilerin var olmaması durumunda, İsraillilerin kendilerini tüm Arap coğrafyasının ve Orta Doğu’nun en demokratik yönetimi olarak nasıl tanımlayacakları soruluyor.
Romana bir ara giren karakterlerden Bedriye kaybolmadan önce çok takipçili facebook sayfasında, “güvenlik şeridiyle” ilgili çıkarılacak yasadan söz ediyor ve bir halkın bu şeridin arkasında tutulmasını Nazilerin Yahudileri toplama kamplarında tutmasına benzetiyor.
“Eğer bu yasa Honolulu’da çıkarılmış olsaydı dünya ayağa kalkardı. Ama burada, kanserli bir devlette çıkarıldığı için kimse, yeni bir holokost gerçekleşene kadar kılını bile kıpırdatmıyor. Ve işte o zaman geldiğinde, bizler de resmî olarak ‘Yeni Yahudiler’ olacağız artık!”
Booker ödülü aday listesine de girmiş romanın 2015’te yayımlandığını göz önünde aldığımızda buna son derece isabetli bir öngörü diyebilir miyiz? Öyle ya, günümüzde Filistinliler bir avuç Gazze’de, duvarların arkasında tutuluyorlar artık ve o duvarların arkasında onlara 21.yüzyılın holokostu yaşatılıyor. Bütün dünya sadece izliyor.
Haminne şöyle diyor torunu Alâ’ya: “Arayan oldukça hiçbir hak kaybolmaz.”
Başkalarının acılarını görebildiğimiz, fark edebildiğimiz ya da hissedebildiğimiz kadar insanız ya hani, işte o insanlığı sorgulama, dünya üzerindeki acıların aslında kolektif olduğunu hatırlayıp sadece kendimizinkini değil başkalarının haklarını da arayıp kollama, vaat edildiği iddia edilen topraklarda yaşananlara tanıklık etme ve Filistin’e dair derinlikli bir edebiyatın olduğunu bilme adına okunması gereken bir roman Kayboluş Kitabı.
















