Şefkatin ve şiddetin aynı kandan beslendiği, sevginin bir sarılmadan ziyade parçalayan bir pençeye dönüştüğü yerdir Tahtaboş. Modern dünyanın ezberlettiği yumuşak, uzlaşmacı hatları unutturan, insanı ve dişil olanı en ham, en tavizsiz haliyle masaya yatıran sarsıcı bir okuma deneyimi sunuyor Kırlaniler.

Romanda karşımıza çıkan dişil evren, modern dünyanın parlatıp nesneleştirdiği “sarmalayan, affeden, koşulsuz sunan” edilgen anne imgesini yavaşça kendi kendiyle yüzleştiriyor. Doğanın merhametsiz yasalarıyla harmanlanmış bu evrende dişi, korurken parçalayan, var ederken yutan, can verirken aynı zamanda o canı kendi vahşi düzenine kurban eden ilkel bir güce dönüşüyor.

Okur kendisini, kolektif bilincin en derinlerine gizlenmiş yeraltı ormanında buluyor. Bu orman sadece mekânsal bir arka plan olmaktan öte zihnin, bedenin ve hafızanın birer tezahürü adeta. Karanlık ormanın bilinmezliği ile kendi sınırlarını çizmiş hapishane benzeri yapılar iç içe geçerken insanlaşmak ile hayvanlaşmak, arzu ile ceza arasındaki ince çizgi tamamen bulanıklaşıyor. Beden, üzerine hikâyeler yazılan bir nesne olmaktan çıkıp yaralarıyla, sıvılarıyla ve kokusuyla anlatının bizzat merkezine oturuyor.

Kırlaniler’in ilk sayfalarında karşımıza çıkan atmosfer, antik Yunan mitolojisinin tragedyalarından olan Bakkhalar ile kurulan derin bir akrabalıkta somutlaşıyor. Fakat burada sözü edilen, arıtılmış veya romantize edilmiş bir doğa olmaktan çok aklın, kuralcı düzenin, korunaklı kent duvarlarının dışında kalan, insanı soyup soğana çeviren Dionysosçu bir esriklik. İnsanın akılcı maskesini, kimliğini, toplumsal zırhlarını ateşe verip içindeki yabanıl hırsa teslim olduğu kör ve taşkın çözülüşe bıraktığı yer tam olarak burası.

Okur, Tahtaboş’un içinde yol almaya devam ediyor. Ormanın kendine ait hafızası var sanki. İnsan aklının henüz isimlendiremediği, toplumsal düzenin çok öncesinden gelen, sözcüklerden ve kurallardan bağımsız bir hafıza bu. Burada her canlı, her iz, her karşılaşma kendi dilini taşıyor. İnsanın kendisini doğanın merkezine yerleştiren bütün kabulleri bu düzenin içinde anlamını yitiriyor. Kızıl geyik imgesi bu noktada beliriyor zihnimde. Yalnızca ormanın sakinlerinden biri olarak kalmıyor. İnsanın unuttuğu, bastırdığı, kendisinden uzaklaştırdığı eski dünyanın habercisi olarak…

Kızıl geyik imgesi, bütün bu yabanıl evrenin içinde başka bir anlam katmanı açıyor. Mitolojik anlatılarda geyik, kimi zaman kutsal ormanların koruyucusu, kimi zaman insanı bilinmeyen âlemlere götüren bir rehber, kimi zaman da doğanın dokunulmazlığını temsil eden bir varlık olarak karşımıza çıkar. Kelt mitolojisinde Cernunnos ile ilişkilendirilen boynuzlu geyik, vahşi yaşamın, bereketin ve doğayla kurulan kadim bağın simgelerinden biridir. Yunan mitolojisinde Artemis’e adanan geyik ise insanın doğanın kendi yasaları karşısındaki çaresizliğini ve sınırlarını hatırlatır. Türk ve Orta Asya anlatılarında kutsal geyik, kimi zaman yol gösteren, kimi zaman koruyan, kimi zaman da başka bir dünyanın habercisi olan ruhani bir varlığa dönüşür.

Jungiyen psikolojinin sembolik diliyle bakıldığında geyik, bilinçdışının derinliklerinden yükselen içgüdüsel hafızayı, sezgiyi ve insanın henüz ehlileştiremediği yanını çağrıştırır. Ormanda beliren geyik, yalnızca karşılaşılan bir hayvan değildir. İnsanın kendi akılcı dünyasının dışında kalan, tanımlayamadığı ve bütünüyle denetleyemediği varlık alanına açılan kapı olarak da yorumlanır. Kızıl rengin kanı, yaşamı, tutkuyu ve bedensel varoluşu çağrıştırmasıyla bu imge daha da yoğunlaşır. Zarafet ile vahşet, savunmasızlıkla hayatta kalma içgüdüsü aynı bedende buluşur.

Belki de kızıl geyiğin asıl gücü, doğanın hem yaşam veren hem de yaşamı kendi döngüsüne katan yüzünü bir arada taşımasında saklıdır. Geyik av olabilir, kaçabilir, yaralanabilir fakat bütün bu kırılganlığına rağmen ait olduğu dünyanın dışına çıkmaz. İnsan ise doğayı kendisinden ayırıp denetlemeye çalıştıkça kendi içgüdüsel köklerinden uzaklaşır. Ormanın derinliklerinde beliren bu imge, insanın unuttuğu bir şeyi hatırlatır. Doğa, insanın karşısında duran manzara ya da sahip olunacak kaynaktan öte onun da içinde bulunduğu çok daha eski bir yaşam düzenidir. Tüm bu imgeleri alıp Kırlaniler’in kurgusunun içine yerleştirdiğimde her birinin ayrı ayrı karşılığını bulunca heyecanlanmamak elde değil.

Romanın dip akıntısında şekillenen bu anaerkil yapı, doğanın acımasız yasalarıyla ve mitolojik ritüellerin mirasıyla besleniyor. Sparagmos, yani kurbanın canlı canlı, tırnaklarla ve ellerle parçalanması, bireysel egonun, akılcı kibrin ve kendini doğadan üstün sanan kuralcı zihnin yeraltı ormanında un ufak oluşunu simgeliyor. İnsanlaşmak ile hayvanlaşmak arasındaki ince çizgi silinirken dişil olan, koruyan kucak olmaktan çıkıp parçalayan, var ederken kurban eden ham bir güce evriliyor.

Tam da bu noktada Jung’a dönüyor okur. Düzeni, otoriteyi ve muhafazakâr sınırları temsil eden akıl, içgüdüsel alanı bastırmaya çalıştıkça kendi zıddına dönüşmekten kaçamıyor. Dionysosçu bir cinnetin ortasında kendi evladını av sanarak parçalayan Agave arketipi, şefkat ile vahşetin aynı havuzda eridiğini gösteriyor. Ancak anlatıyı esas sarsıcı kılan şey, vahşetin kendisinden çok büyünün bozulduğu korkunç uyanış anı. İçgüdünün doğası gereği feda edilen hafıza ile ayıldıktan sonra o yıkıntının ortasında kalan annelik bilinci okuru bedenin etten, kemikten, yaradan ve kaçılamayan sızıdan ibaret olduğu en çıplak gerçeklikle baş başa bırakıyor.

Bakkahalar tragedyasında denklemin diğer ucunda kentin, duvarların ve otoritenin temsilcisi Pentheus vardır. Katı kuralları elinde tutan bu eril zihin, ormandaki dişil taşkınlığı dışarıdan denetlemeye çalışırken kendi arzusunun tuzağına düşer. Dionysos onu yok etmeden önce trajik bir oyun kurar. Düzenin simgesi olan Pentheus, yasak alanı gözetlemek adına kadın kılığına girer. Zıddına dönüşme bu anda tecelli eder. Bastırılan ne varsa, insanı kendi kurbanına dönüştüren maskede vücut bulur. Kırlaniler’de de sınırları kalın çizgilerle çizen irade, içerideki taşkın çağrıyı görebilmek için kendi suretini terk ederek görünmezliğe soyunur.

Düşmekten kurtulmanın sadece sana kaldığı çukurlar, desteksiz, dipsiz bir yalnızlıkla baş başa kalma hali. Yardım edecek kimsenin bulunmadığı, insanın yalnızca kendi ağırlığıyla çekildiği ıssız boşluk… Romanın karakterleri bıraktığı yer, kural tanımaz coğrafya. Yaslanacak tek bir duvarın kalmadığı derinlikte insan, kendi yaralarıyla yüzleşmek zorunda kalır. Bedenin etten ve kemikten ibaret acımasız hakikati, kaçacak delik bırakmaksızın çarpar yüzüne. Kurgu ilerledikçe okur, dışarıdan bakan gözlemci konumunu tamamen kaybeder.

“Büyük duygular, erguvan rengi halıya basan ayaklar, trajik hatalar, idrak anları, kaderin değişen yönü, acı acı, acı ve arınma. İzleyene bir final var, peki ya kahramana? Bu değildi, böyle değildi. Aradığım duymak istediğim son nerede? Antigone, Electra, Medea, Hekabe, Kassandra, Agave. Siz nasıl bir son hayal etmiştiniz, gerçekten istediniz mi bu sonları?”

Gamze Arslan’ın Kırlaniler romanında karşıma çıkan bir bölüm, beni Antik Yunan tragedyalarının kadın karakterlerine, onların hikâyelerine ve kendilerine biçilen sonlara götürdü. Büyük duygular, trajik hatalar, idrak anları, kaderin değişen yönü, acı ve arınma… Tragedyanın bütün unsurları birkaç cümle içinde bir araya gelirken, ardından gelen soru anlatının yönünü değiştiriyor: İzleyici için bir final vardır, peki ya kahraman için?

Aslında bu soru, yalnızca tragedyanın doğasına yönelik bir sorgulama olarak kalmıyor. Bir hikâyeyi kimin anlattığı, kimin gözünden baktığımız ve kimin acısına anlam yüklediğimiz üzerine de düşündürüyor. Antik Yunan tragedyalarında kahramanın yaşadığı felaket, izleyici açısından estetik bir bütünlüğe kavuşur. Olaylar gelişir, çatışmalar derinleşir, hatalar yapılır ve nihayetinde perde kapanır. Aristoteles’in Poetika’da ele aldığı katarsis, yani arınma kavramı da burada anlam kazanır. İzleyici, kahramanın yaşadığı acı ve korku aracılığıyla bir arınma deneyimi yaşar. Ancak kahramanın kendisi için aynı şeyden söz etmek mümkün müdür? İzleyicinin arındığı yerde kahraman ne yaşar? Bir başkasının acısından anlam çıkarırken o acıyı yaşayanın geride bıraktıkları nereye gider?

Antigone, Elektra, Medea, Hekabe, Kassandra ve Agave isimlerinin arka arkaya sıralanması bu sorgulamayı özellikle kadın karakterler üzerinden derinleştiriyor. Birbirinden farklı hikâyelerin kahramanları olmalarına rağmen hepsinin ortak bir yanı var. Kendi yaşamları üzerinde söz sahibi olma mücadelesi. Kimi devletin otoritesiyle, kimi aile geçmişiyle, kimi ihanetle, kimi savaşla, kimi de kendi bilincinin sınırlarıyla karşı karşıya kalıyor. Fakat hepsinin hikâyesinde kadın bedeni, iradesi, sesi ve varoluşu bir çatışma alanına dönüşüyor.

Antigone’nin vicdanı uğruna ölümü göze alması, Elektra’nın geçmişin ve intikamın içinde sıkışıp kalması, Medea’nın uğradığı ihanet karşısında yıkıcı bir öfkeye dönüşmesi, Hekabe’nin savaşla birlikte bütün kimliğini kaybetmesi, Kassandra’nın hakikati bildiği hâlde sesini duyuramaması ve Agave’nin kendi eyleminin korkunç gerçekliğiyle yüzleşmesi… Her biri başka bir kadınlık hâlini temsil ediyor. Ancak onları yalnızca yaşadıkları felaketler üzerinden tanımlamak, belki de hikâyelerinin en önemli kısmını gözden kaçırmamıza neden oluyor, yaşayamadıkları hayatları.

Bu noktada Kırlaniler’in dünyasıyla mitolojik kadınların dünyası arasında düşünsel bir bağ kurulabileceğini düşünüyorum. Romanda karşımıza çıkan Kırlaniler, kendi içine kapalı, sınırları belirlenmiş, törenleri, inanışları ve kuralları olan bir orman düzeninde yaşıyorlar. Erkek dünyaya karşı kendi varoluş biçimlerini oluşturmuş bu kadınların dünyası, ilk bakışta bir özgürlük alanı gibi görünebilir. Ancak her düzen kendi sınırlarını, yasaklarını ve cezalarını da beraberinde getiriyor. Böylece özgürlük düşüncesi de kendi içinde yeni bir sorgulamaya dönüşüyor. Erkek egemen dünyanın dışında kurulan bir yaşam, gerçekten özgür bir yaşam anlamına geliyor mu? Kadınların kendi aralarında oluşturdukları düzen, onları kendilerine dayatılan başka biçimlerden kurtarabiliyor mu?

Bence romanın mitolojiyle kurduğu ilişkiyi de bu noktadan okumak gerekiyor. Antik Yunan’ın kadın kahramanlarıyla Kırlaniler arasında doğrudan bir özdeşlik kurmak yerine, iki ayrı dünyanın kadınlık, beden, iktidar ve kader meselelerinde kesiştiği alanlara bakmak daha anlamlı. Çünkü her iki dünyada da kadınların yaşamları yalnızca kendi arzuları üzerinden şekillenmiyor. Toplumsal düzen, gelenek, aile, inanç ve iktidar, kadınların kim olduklarını ve nasıl yaşamaları gerektiğini belirleyen unsurlar hâline geliyor.

Romanın Anık ve Pamuk üzerinden kurduğu anne-kız ilişkisi de bu bakımdan ayrıca önemli. Annelik, çoğu zaman şefkat, koruma ve koşulsuz sevgiyle özdeşleştirilir. Oysa anne ile kız arasındaki ilişki her zaman bu idealize edilmiş çerçevede gelişmez. Bazen sevgiyle şiddet, yakınlıkla yabancılık, korunma ihtiyacıyla korku aynı ilişkide bir arada bulunabilir. Bir kızın annesinde aradığı insanlığı bulamaması, yalnızca kişisel bir hayal kırıklığı olarak kalmaz; anneliğe, kadınlığa ve kuşaklar arasında aktarılan yaşama biçimlerine dair daha büyük bir soruyu beraberinde getirir. Bir kadın kendisine öğretilen hayatı kızına aktarırken hangi noktada kendi annesinin hikâyesini sürdürür, hangi noktada onun kaderini yeniden yazar?

Bu sorular beni yeniden tragedyanın sonuna götürüyor. Antigone, Medea ya da Kassandra için başka bir son mümkün olabilir miydi? Yaşadıkları felaketlerin dışında bir hayat hayal edebilirler miydi? Belki Antigone yalnızca yaşamak, Kassandra bir kez olsun inanılmak, Elektra geçmişinden bağımsızlaşmak, Hekabe ailesiyle birlikte yaşlanmak istemişti. Belki Medea’nın hikâyesi intikamla, Agave’nin hikâyesi ise geri dönüşü olmayan bir fark edişle tamamlanmak zorunda değildi.

Elbette bunlar mitolojik anlatıların dışında kalan ihtimaller. Ancak tam da bu nedenle önemli olduklarını düşünüyorum. Çünkü bir karakteri yalnızca başına gelenlerle tanımladığımızda, onun arzu edebileceği hayatları da anlatının dışında bırakıyoruz. Oysa bir insanın hikâyesi yalnızca yaptığı seçimlerden ve yaşadığı felaketlerden oluşmaz. Söyleyemedikleri, vazgeçtikleri, gerçekleştiremedikleri ve hiçbir zaman yaşayamadıkları ihtimaller de o hikâyenin bir parçasıdır.

Kırlaniler’i bu açıdan düşündüğümde, romanın kadınlık ve hayvanlaşma üzerinden açtığı tartışmanın yalnızca bedensel bir dönüşümle sınırlı kalmadığını hissediyorum. İnsanın kendisine biçilen kimliğin dışına çıkma çabası, ait olduğu dünyayla kurduğu ilişki ve özgürlük arayışı, karakterlerin varoluşlarına dair daha derin bir sorgulamayı beraberinde getiriyor. Hayvanlaşan beden, insan kalma çabası, anne ve kız arasındaki mesafe; bütün bunlar insanın doğasına, kendisine ve başkasına uyguladığı şiddete dair düşünmemizi sağlıyor.

Belki de bu nedenle alıntının sonundaki soru, romanın dünyasından çıkıp okurun kendi hayatına kadar uzanıyor: Siz nasıl bir son hayal etmiştiniz, gerçekten istediniz mi bu sonları? Bir hikâyenin sonunu bilmek, onu bütünüyle anlamak anlamına gelmiyor. Bazen anlatılanlardan çok anlatılmayanlar, yaşananlardan çok yaşanamayanlar, söylenenlerden çok susturulanlar önem kazanıyor. İzleyici için perde kapanıyor, kahraman içinse yaşananların ağırlığı bir şekilde varlığını sürdürüyor. Belki de asıl mesele, kadınların trajik sonlarını anlamlandırmaktan önce onlara trajedilerinin dışında bir hayat ihtimali tanıyabilmek. Çünkü her kadının hikâyesi bir felaketle tamamlanmak zorunda olmadığı gibi, her hikâyenin sonunu da başkalarının belirlemesi gerekmiyor.

Ve geriye şu düşünce kalıyor: Bazen insanın en büyük kaybı yaşadığı hayat değil, yaşayabileceği hâlde hiç yaşayamadığı hayattır.

“Her doğum bir ölüm. Kadın doğurur, bebek yaşar. Kadın ölür, anne doğar.”

Birkaç kelimeye sığdırılmış bu keskin dönüşüm, doğumun yalnızca yeni bir hayatın başlangıcı olmadığını, aynı zamanda bir kadının kendi varlığıyla kurduğu ilişkinin de köklü biçimde değiştiğini düşündürüyor. Dünyaya gelen bebek kadar, doğumla birlikte yeniden biçimlenen bir kadın da vardır artık. Bedeni, zamanı, arzuları, korkuları ve hatta kendisine ait sandığı hayatı başka bir anlam kazanır.

Annelik, yüzyıllardır kutsallıkla çevrelenmiş bir kavram. Doğurganlık bereketle, annelik fedakârlıkla, kadınlık ise hayat verme kudretiyle özdeşleştirilmiş. Antik çağlardan bugüne uzanan mitolojik anlatılarda da bu kudretin hem yaratıcı hem yıkıcı yüzü karşımıza çıkar. Gaia’nın evreni ve tanrıları doğuran ilk güç oluşu, Demeter’in kızının kaybıyla bütün doğayı kuraklığa mahkûm etmesi, Medea’nın annelik imgesini dehşet verici bir yıkımla karşı karşıya bırakması… Bütün bu figürler, anneliğin yalnızca şefkat ve korumayla açıklanamayacak kadar büyük, çelişkili ve insanı kuşatan bir deneyim olduğunu hatırlatır.

Simone de Beauvoir’ın kadınlık üzerine düşünceleri de bu noktada anlam kazanır. Kadın, doğurganlığıyla tanımlandığı ölçüde kendi varlığının sınırlarını başkalarının ihtiyaçları üzerinden kurmaya zorlanır. Anne olmak, zamanla kadının bütün kimliğini kaplayan bir tanıma dönüşebilir. Oysa bir kadının anneliği, onun geçmişini, bireyselliğini, arzularını ve kendisine ait hayatını ortadan kaldırmaz. Yine de toplumsal hafıza, anneden çoğu zaman kendisini unutmasını, kendi ihtiyaçlarını geriye çekmesini ve sevgisini sınırsız bir fedakârlık biçiminde sunmasını bekler.

Kadının öldüğünü söyleyen cümle, anneliğin doğuşunu anlatırken geride kalan kadının akıbetini de düşündürüyor. Çocuğun dünyaya gelişiyle anneye yeni bir hayat verilirken kadının eski hayatından neler eksilir? Kendi adına kurduğu hayaller, bedeni üzerindeki söz hakkı, yalnızca kendisine ait olan zaman ve arzular nereye çekilir? Anne kimliği bütün bu parçaları içine alabilecek kadar geniş midir, yoksa kadının kendisine ait alanı giderek daraltan bir role mi dönüşür? Alıntının en çarpıcı tarafı da burada saklı.

Belki de asıl mesele, doğumla birlikte kadının ölmesi değil kadının anne olduktan sonra da yaşamaya devam edebilmesidir. Çünkü bir kadının çocuğuna hayat vermesi, kendi hayatından vazgeçmesini gerektirmemeli. Annelik, kadının varlığını yutan bir kimliğe dönüştüğünde sevginin en yüce biçimi olarak sunulan fedakârlık, sessiz bir kayba dönüşebilir. Hayat veren bedenin kendi hayatına da sahip çıkabilmesi, anneliğin en az konuşulan taraflarından biridir.

“Annelerin yarattıkları dünyayı yıkan kız çocuklarının elinde yükselecek yepyeni evren.”

Her anne, kendisinden önce kurulmuş bir dünyanın içinden geçerek kendi dünyasını yaratır. Korkularını, suskunluklarını, öğrendiği itaat biçimlerini, sevgisini ve yaralarını farkında olarak ya da olmayarak kızına aktarır. Kız çocuğu ise kendisine bırakılan bu mirasla büyür. Fakat miras almak, onu olduğu gibi sürdürmek anlamına gelmez. Bazen kendi hayatını kurabilmek, kendisinden önce kurulmuş dünyanın duvarlarını yıkmayı gerektirir.

Yunan mitolojisinin kadim ana figürlerinden Gaia, bu düşünceyi anlamak için güçlü bir başlangıç noktası sunar. Yeryüzünün kendisi, bütün canlılığın kaynağı ve tanrıların atası olan Gaia, yalnızca doğuran ve besleyen bir ana olarak kalmaz. Uranos’un çocuklarını Gaia’nın bedeninin derinliklerine hapsetmesi üzerine oğullarından Kronos’u babasına karşı kışkırtır. Böylece yaratıcı güç, kendi yarattığı düzenin yıkımına da katılır. Gaia’nın hikâyesinde annelik, itaatkâr bir koruyuculuktan çok daha fazlasıdır. Kendi soyunun kaderine müdahale eden, iktidara karşı koyan ve yeni bir düzenin kurulmasına zemin hazırlayan kadim bir kuvvettir. Ne var ki mitolojik kuşak çatışması burada sona ermez. Kronos da kendi çocukları tarafından devrilmekten korkar ve onları yutar. İktidar, kuşaktan kuşağa el değiştirirken aynı korku ve tahakküm biçimleri yeniden üretilir. Eski dünyanın yıkılması, her zaman daha özgür bir dünyanın doğacağı anlamına gelmez.

Tam da burada annelik kavramının toplumsal yüzü belirginleşir. Adrienne Rich, “Kadından Doğma: Deneyim ve Kurum Olarak Annelik” adlı kitabında anneliğin iki ayrı boyutunu birbirinden ayırır. Kadının kendi bedeni ve deneyimi üzerinden yaşadığı annelik ile toplumsal kurumların biçimlendirdiği annelik. Bu ayrım, anneliğin neden yalnızca sevgi, şefkat ve fedakârlık üzerinden açıklanamayacağını gösterir. Çünkü anneler de kendilerinden önceki kuşakların öğretileriyle büyür. Onlara aktarılan korkuları, yasakları ve kadınlığa ilişkin kabulleri çoğu zaman kendi kızlarına taşırlar. Bir anne kızını korumak isterken ona kendi korkularının sınırlarını çizebilir, özgür olmasını isterken özgürlüğün nasıl yaşanacağına dair öğrendiği kalıpları aktarabilir. Böylece sevgi, farkında olmadan denetimin dilini konuşmaya başlayabilir. Burada anneden kıza geçen şey yalnızca biyolojik bir miras ya da duygusal bir bağdan çok kuşakların hafızasında biriken, kimi zaman görünmez olunan bir dünya tasavvurudur.

Jung’un bireyleşme kavramı ise bu mirasın içinden kendi benliğini kurmaya çalışan kız çocuğunun ruhsal yolculuğunu düşündürür. Bireyleşme, insanın kendisine verilmiş kimliklerin, kolektif kabullerin ve bilinçdışında taşıdığı kalıpların ötesine geçerek kendi bütünlüğünü aramasıdır. Bu süreçte anne imgesi, yalnızca sevilen ve sığınılan birey olarak kalmaz. Kişinin iç dünyasında taşıdığı beklentilerin, korkuların, bağımlılıkların da kaynağı hâline gelebilir. Kız çocuğunun annesinden ayrışmasını bu nedenle basit bir başkaldırı olarak görmemeli belki de. Annesinin sesini kendi içindeki sesten ayırabilmek, onun korkularını kendi korkuları sanmamak, ona ait yazgıyı kendi geleceği olarak kabul etmemektir. Kendi hayatının sahibi olabilmek için mümkünse elbette, önce hangi düşüncelerin kendisine, hangilerinin kuşaklardan devralınan mirasa ait olduğunu anlaması gerekir.

Hikâyenin en acı tarafı, annelerin de bir zamanlar başka annelerin kızları olmasıdır. Bugün kızına sınırlar çizen kadınlar çoğunlukla kendi annesinin çizdiği sınırların içinde büyümüştür. Onun sustuğu yerde susmayı, korktuğu yerde geri çekilmeyi, katlandığı şeyleri hayatın doğal akışı olarak kabul etmeyi öğrenmiştir. Dolayısıyla kız çocuğunun yıkacağı dünya, çoğu zaman annesinin tek başına kurduğu bir dünyadan çok daha fazlasıdır. Anne de kendisinden önce kurulmuş düzenin hem mirasçısı hem de taşıyıcısıdır. Bu yüzden kuşaklar arasındaki başkaldırıyı yalnızca anneye yöneltilmiş bir öfke olarak okumak eksik kalır. Asıl hesaplaşma, kadınların hayatlarını biçimlendiren ve birbirlerine aktardıkları o görünmez düzenle yaşanır.

Belki de yepyeni bir evren, bütün anneleri reddederek ya da geçmişi bütünüyle silerek kurulmayacak. Kimi miraslar sevgiyle taşınacak, kimileri sorgulanacak, kimileri ise bir sonraki kuşağa ulaşmadan orada son bulacak. Kız çocuğu annesinden aldığı hayatı kendi elleriyle yeniden biçimlendirirken yalnızca kendisi için başka bir gelecek kurmaz. Annesinin yaşayamadığı ihtimallere de bir alan açar. Bize aktarılan mirasın yükünü sırtımızdan indirebilmektir belki de en büyük gücümüz. Halka halka aktarılan zinciri gün gelip kırıp atabildiğimizde başlayacaktır değişimimiz. Yıkımın yaratıcı gücü tam olarak burada belirir. Çünkü bazen bir kadının özgürlüğü, annesinin kaderini tekrarlamayı reddetmesiyle başlar. Ve belki de kadınların birbirlerine bırakabilecekleri en kıymetli miras, kendilerinden sonra gelenlerin aynı hayatı yaşamak zorunda kalmayacakları bir dünya kurabilmektir.

“Küçüneler var ama yoklar. Evlerdeler, ahırdalar, işte güçteler, bebeleri, Çıtçıtlıları, hiç durmadan koşturan bacakları var. Çıtçıtlı’dan daha çok dışarıdalar, daha çok evdeler, daha çok hayattalar ama aslında hiç yoklar.”

Kadının varlığı ile görünürlüğü arasındaki mesafe, toplumsal düzenin en köklü çelişkilerinden biri. Hayatın bütün yükünü taşıyan, gündelik yaşamın sürekliliğini sağlayan, üreten, büyüten ve bakım veren kadın, kendi emeğiyle ayakta tuttuğu dünyanın içinde çoğu zaman silikleşip gölgeye dönüşüyor. Varlığı başkalarının ihtiyaçlarıyla ölçülürken arzuları, düşünceleri ve kendisine ait hayatı görünmüyor. Hannah Arendt’in insanın dünyada söz ve eylem yoluyla bir özne olarak belirmesine ilişkin düşüncesi burada anlam kazanıyor. Çünkü bir yerde bulunmakla o yerde varlık göstermek aynı şey değil. Kadın, hayatın her alanında bulunmasına rağmen kendi varoluşunun sahibi olma imkânından uzak tutulabiliyor. Böylece görünmezlik, yalnızca emeğin karşılıksız bırakılmasıyla da sınırlı kalmıyor. Kadının kendi hayatı üzerinde söz sahibi olmasının da önüne geçiyor. Kırlaniler, dünyayı ayakta tutan kadınların kendi varoluşlarına yabancılaştırıldığı bu çelişkiyi bütün çıplaklığıyla görünür kılıyor.

Atların kafaları görünüyordu sadece. Hafıza, insanın geride bıraktığını sandığı geçmişin sessizce varlığını sürdürdüğü karanlık bir su gibi. Gölden su içen atların yalnızca başlarının göründüğü o an zihnimde güçlü bir imgeye dönüşüyor. Suyun yüzeyinde beliren başlar, bilincin ulaşabildiği parçalı hatıraları, görünmeyen bedenler ise henüz söze dönüşememiş, derinlere gömülmüş yaşantıları çağrıştırıyor. Aynı görüntünün farklı zamanlarda yeniden belirmesi, geçmişle şimdi arasındaki mesafeyi ortadan kaldırıyor. İnsan bazen unuttuğunu sandığı bir yaşantıyı hatırlamıyor yalnızca. Onun kendisinde bıraktığı izi de yeniden duyumsuyor. Kırlaniler’de hafıza, kapanmış bir geçmişin kaydı olmaktan çıkarak bedenin içinde varlığını sürdüren, zamanı aşan bir gerçekliğe dönüşüyor.

Romanın anlatıcı karakterlerinden biri olan Pamuk’un adı da başka katmanlar açıyor okur zihnimde.  Türkçede pamuk ipliğiyle hayata bağlı olmak, yaşamın ne kadar ince ve kırılgan bir bağ üzerinde durduğunu anlatır. Bu çağrışım, karakterin adıyla varoluşun kırılganlığı arasında şiirsel bir ilişki kurmaya imkân veriyor. Antik Yunan mitolojisinde insanın yaşam ipliğini eğiren, uzunluğunu ölçen ve nihayetinde kesen üç Moira vardır, Klotho, Lakhesis ve Atropos. Kaderin ipliğini ellerinde tutan üç kadın, Kırlaniler’in dişil evreniyle de örtüşüyor zihnimde. Yaşamı başlatan, biçimlendiren ve sona erdiren ellerin kadınlara ait olduğu bu anlatı, romanda kadınlık ve iktidar üzerine düşündüğümüz bütün katmanları yeniden bir araya getiriyor.

Pamuk’un tiyatroyla kurduğu ilişki, romanın düşünsel katmanlarından birini daha görünür kılıyor. Butaforun gerçeği taklit eden yapaylığı, sofitanın sahne üzerinde görünmeyen bir düzenek olarak varlığı, insanın kurduğu dünyayla o dünyanın ardında işleyen kuvvetler arasındaki mesafeyi düşündürüyor. Sahne, burada yalnızca bir temsil alanı olarak kalmıyor. Bastırılanın, saklanan arzunun ve görünmez kılınan şiddetin kendine biçim bulduğu bir yere dönüşüyor. Pamuk’un Euripides’in Bakkhalar tragedyasını sahneye taşıma tercihi de bu bakımdan anlam kazanıyor. Dionysos’un düzeni altüst eden taşkınlığı, Pentheus’un kontrol etme arzusu, Agave’nin annelikle vahşet arasında parçalanan bilinci romanın temel meseleleriyle yankılanıyor. Antik tragedyada sahnelenen yıkım, böylece yalnızca geçmişin mitolojik anlatısı olarak kalmıyor. Kuşaklar arasında aktarılan iktidarın, sevginin, korkunun ve şiddetin nasıl birbirine karışabildiğini gösteren bir dile dönüşüyor. Belki de insan, kendi hikâyesine dışarıdan bakabilmek için başkasının tragedyasını sahneye koyar. Fakat bazı hikâyeler sahnede kalmaz. Rol ile hakikat, temsil ile hayat arasındaki mesafe silindiğinde insan, kendi kurduğu anlatının içinde kendisiyle yüzleşmek zorunda kalır.

Katman katman açılan, okurun hafızasından uzun süre çıkmayacak olan Kırlaniler’in geride bıraktığı en sarsıcı düşüncelerden biri de bu: Bazen bir kuşağın kurduğu dünya, kendisinden sonra gelenlerin hayatında yeniden sahnelenir. Ta ki biri o rolü sürdürmeyi reddedene kadar…