
Bir insan aynı anda kaç ihtimali birden arzulayabilir? Bir kadın, kendisine sunulan hayatların dışında bir gelecek tasarlayabilir mi? Margarita Liberaki’nin Hasır Şapkalar romanı, bu soruları kadınların gündelik yaşantıları, arzuları ve yaratıcı uğraşları içinden soruyor.
Atina yakınlarındaki bir çiftlikte geçen üç yaz boyunca Maria, İnfanta ve Katerina’nın hayatları farklı yönlere açılır. Maria evlilik ve annelikle biçimlenen bir hayat kurmaya yönelirken İnfanta nakışına, kendine ait bir alanı koruma isteğine tutunur. En küçük kardeş Katerina ise hem çevresindeki insanların hikâyelerini merak eder hem de henüz görmediği dünyaya gitmek ister. Bahçelerin, hayvanların ve yaz ışığının canlılığı içinde ilerleyen anlatı, kardeşlerin seçimlerini olduğu kadar bu seçimlerin hangi koşullarda mümkün olduğunu da düşündürür.
Margarita Liberaki’nin ilk kez 1946’da *Ta Psathina Kapela* adıyla yayımlanan romanı, başka dillerde *Üç Yaz* adıyla da tanınıyor. Eser, Hârun Ömer Tarhan’ın çevirisiyle Haziran 2026’da Yapı Kredi Yayınları tarafından yayımlandı.
1919’da Atina’da doğan Liberaki, anne ve babasının ayrılmasının ardından anneannesi ve büyükbabasının yanında büyüdü; hukuk eğitimi aldı ve 1945’te Paris’e taşındı. Romanlarının yanı sıra tiyatro oyunları da yazdı. Aile bağları ve yer değiştirme deneyimi, *Hasır Şapkalar*’la birlikte düşünülebilir. Yine de romanın dünyası, yazarının yaşamıyla kurulabilecek benzerliklerden çok daha geniştir.
Bir hayattan fazlasını istemek
Katerina, Maria’ya şöyle seslenir:
“İki değil binlerce yaşam, Maria, binlerceymiş gibi bir yaşam sürmek istiyorum.” (s. 196)
Bu arzu, romanı alışılmış bir büyüme hikâyesinin ötesine taşır. Katerina için büyümek, tek bir hayat biçimine yerleşerek diğer ihtimallerden vazgeçmek anlamına gelmez. Başkalarının hayatlarını merak eder; onları gözlemler, hayal eder ve anlatmak ister.
David’le konuşurken roman yazdığını söyler. Romanındaki kahramanları önce kendisine ve kardeşlerine benzetir, sonra onlarla arasına mesafe koyar. Kendi hayatlarından yola çıkarak başkalarını yaratmak, tanıdık olanı başka türlü görmek… Bu sahnede Katerina’nın dünyayı tanıma isteğiyle yazma arzusu birbirine yaklaşır. *Hasır Şapkalar*, üç kız kardeşin büyüme hikâyesi olduğu kadar bir kadın sanatçının oluşumu açısından da okunabilir.
Seçimlerin imkânı ve bedeli
Yine de Maria ile İnfanta, Katerina’nın geride bırakacağı hayat basamakları değildir. Her birinin seçimi kendi içinde değerler, çelişkiler ve kayıplar taşır.
Maria’nın bedene, doğuma ve gündelik üretime verdiği değeri görmeden onun hayatını teslimiyet olarak okumak eksik kalır. Çocuğuyla kurduğu yakınlığa ayrılmanın acısı, evliliğine zaman zaman görünmezleşme duygusu eşlik eder. Kocası Maryos’un mesleki dünyası genişlerken Maria’nın zamanı bakım sorumluluklarıyla biçimlenir.
Aynı evde çalışan Spyridula’nın varlığı, bu hayatın başka bir yanını daha görünür kılar. Maria’nın annelik ve ev içindeki emek deneyimiyle Spyridula’nın üstlendiği yük aynı değildir. Kadınların seçimleri kadar, seçebilme imkânları da birbirinden farklıdır.
İnfanta için nakış, kendine ait bir alan kurmanın yollarından biridir. Duygularıyla baş başa kalabildiği, kendi emeğiyle biçimlendirdiği bir uğraştır. Ancak Tereza Teyze, İnfanta’nın Nikitas’tan uzaklaşmasını mükemmelliğe erişmek için kazanılmış bir özgürlük olarak gördüğünde, aynı hayat başka bir anlam kazanır. İnfanta’nın yaşadığı acıyla teyzesinin onun adına kurduğu gelecek arasında bir mesafe vardır.
Maria’nın anneliği de İnfanta’nın nakışı da tek başına teslimiyetin ya da özgürleşmenin işareti değildir. Birinin değer verdiği hayat, bir başkasının gözünde vazgeçilmesi gereken bir hayat olabilir. Roman bu farklı bakışları yan yana getirirken, seçimlerin yalnızca ne istediğimizle değil, neleri yaşayabildiğimizle de ilgili olduğunu gösterir.
Gitmek ve geride bırakmak
Kendine ait bir hayat istemek, bazen bulunduğu yerde kalabilmeyi, bazen de oradan ayrılabilmeyi gerektirir. Fakat romanda gitmek, yalnızca cesaretin veya özgürlüğün karşılığı değildir.
Polonyalı büyükannenin gidişi aile hafızasında bir yara olarak taşınır. Uzakta bıraktığı yerleri unutmak ona acı verir; o yerlerin fotoğraflarını ister. Gitmek, geride bırakılanlardan kurtulmak anlamına gelmez. İnsan uzaklaştığı şeyleri yanında da taşır.
Buna karşılık uzaklarda dolaşan Andreas, Katerina’nın gözünde dünyanın genişliğini temsil eder. Babası Miltos’un kendi kişisel dünyasına çekilebilmesi de farklı bir hareket alanına işaret eder. Kimin gitmesi, kimin yalnız kalması, kimin kendi uğraşlarına zaman ayırması doğal karşılanır? Aynı haklar ve imkânlar kadınlarla erkeklere eşit biçimde mi tanınır?
Katerina’nın geleceğe ilişkin tereddütleri bu soruları kendi hayatına taşır. David’e duyduğu sevgiyle dünyayı dolaşma isteği kolayca uzlaşmaz. Andreas hakkında dinlediği hikâyeler, henüz yaşamadığı hayatları hayal etmesine imkân verir.
Yolculukla yazı arasında da bir yakınlık belirir. Katerina, gitmek istediği yerleri henüz görmeden düşleyebilir; karşılaştığı insanların hayatlarını, onların gerçekte yaşadıklarının ötesine taşıyarak anlatabilir. Her iki arzuda da kendi hayatının sınırlarının dışına uzanma isteği vardır.
Hayatları birbirine bağlayan anlatı
Katerina uzaklara gitmeyi düşlerken hemen çevresindeki dünyaya da dikkatle bakar. İnsanların konuşmaları, evin içinden gelen sesler, böcekler, otlar, bahçeler ve deniz onun anlatısında yan yana gelir.
Romandaki doğa yalnızca güzel bir yaz manzarası değildir. Toprağın doğurganlığına denizde bedenin başka türlü duyumsanması, bunlara da yangının yıkıcılığı eşlik eder. Aynı dünya hem yaşamın çoğalmasını hem kaybı barındırır.
Katerina şöyle der:
“Tüm bunlar bir halkayla birbirine bağlı ve ben onu bulmalıyım.” (s. 248)
Bu halka arayışı, onun yalnızca yeni hayatlar yaşama değil, birbirinden ayrı görünen hayatlar arasında bağ kurma isteğini de açığa çıkarır. Anlatmak, belki de bu bağları aramanın bir yoludur.
Ancak başkalarının hayatlarını anlatma arzusu, onları bütünüyle bilmenin mümkün olduğu anlamına gelmez.
Katerina’nın annesinin mektupları bu sınırı özellikle düşündürür. Annesi, kendi mektuplarının kopyalarını saklayan bir kadındır. Evin içinde kızının tanıdığı anneden başka, kendi anıları, arzuları ve saklı düşünceleri bulunan bir insan da yaşamaktadır.
Katerina’nın merakı, annesinin kendisinden bağımsız bir hayatı olduğunu fark etmesine imkân verir. Fakat onu anlamak istemesi, o hayatın bütün kapılarını açma hakkını da verir mi? Kendi özgürlüğünü arayan Katerina, annesinin mahremiyetine aynı açıklıkla yaklaşabilir mi?
Anlatıcının başkalarına yönelttiği dikkat, kendi tahminleri ve hayalleriyle de biçimlenir. Maria’nın kurduğu ev, İnfanta’nın nakışı, annesinin sakladığı mektuplar ve büyükannenin geride bıraktığı yerler, onun anlatısında birbirine yaklaşır. Ama bu hayatların hiçbiri yalnızca Katerina’nın arzusunu açıklamak için var değildir.
Başka birini anlatabilmek, onun bütün gerçeğini bilmek anlamına gelir mi?
*Hasır Şapkalar*, bir hayata sığmayan ihtimalleri düşünürken başka hayatların kendilerine ait bilinmezliklerini de hatırlatır. Romanın açık bıraktığı gelecekler kadar, anlatılmış olanların dışında kalanlar da okurun zihninde yaşamayı sürdürür.
Kitap künyesi
Margarita Liberaki, Hasır Şapkalar. Çeviren: Hârun Ömer Tarhan. Yapı Kredi Yayınları, Modern Klasikler Dizisi, Haziran 2026, 272 sayfa. Özgün adı: Ta Psathina Kapela (1946). ISBN: 9789750868214.


















“Hasır Şapkalar ve bir hayata sığmayan ihtimaller | Burçin Belge” üzerine bir yorum