Edebiyatın İyileştirici Gücünü Yeniden Düşünmek| Prof. Dr. Beytullah Karagöz

Kasım 18, 2026

Edebiyatın İyileştirici Gücünü Yeniden Düşünmek| Prof. Dr. Beytullah Karagöz

Bir çocuk neden arkadaş edinme güçlüğü çeker? Arkadaşları arasında özgüveni neden düşük olur? Başarısızlık korkusu girişimde bulunmayı nasıl etkiler? Yeni bir çevreye giren çocuklar buraya nasıl uyum gösterir? Ergenlik çağındaki ergenlere sorunlarını çözmede nasıl yardımcı olabiliriz? Bu soruların yanıtları yalnızca psikolojik danışma, okul rehberlik hizmetleri ya da aile tarafından verilebilir mi? Bu sorular bağlamında edebiyat, üzerinde en fazla düşünülmesi gereken imkânlardan biridir.

Çocuk kitapları çocukların dünyasına uygun farklı duygusal deneyimlere sahiptir. Dışlanma, ayrımcılık, korku, endişe, utanma, şiddet, baskı, anlam arayışı… Çocuklar kitaplarda bu deneyimlerin edebî karakterler aracılığıyla fark ederler. Üstelik bunu doğrudan öznel yaşantıları ile bağlantı kırmadan yapabilirler. Bir karakterin yaşadığı güçlük, çocukların yeni yaşantı ve deneyim içinde olması açısından güvenli bir yazınsal alan oluşturur.

Sarah Joy Fleming, Geraldine Townend ve Therese M. Cumming’in 2026 yılında Australasian Journal of Special and Inclusive Education dergisinde yayımlanan “Bibliotherapy as a Tool to Meet the Social and Emotional Needs of Twice-Exceptional Students: A Guide for Teachers” başlıklı makalesi, bu noktada dikkate değer bir tartışma açıyor. Araştırmacılar, bibliyoterapiyi özellikle üstün yetenekli olmakla birlikte öğrenme güçlüğü de çeken, literatürde twice-exceptional olarak tanımlanan öğrencilerin sosyal ve duygusal gereksinimlerini desteklemek için kullanıyor. Bunun yanında önerdikleri yaklaşımın salt bu öğrenci grubuyla sınırlı olmadığını, farklı öğrencilerin sosyal ve duygusal gelişiminde de kullanılabileceğinin altını çiziyorlar. Bize göre çalışmanın en önemli yanı, bibliyoterapiyi çocuklarla kitap okuma etkinliğinden ibaret görmemesi. Yazarlar, yazınsal metinlerin etkisinin okuma eylemiyle tamamlanmadığını; metin üzerine sorular sorma, duyguları ifade etme ve özgün yanıtlar geliştirme süreçleriyle derinleştiğini vurguluyorlar. Bu bağlamda yazınsal kitaplar aracığıyla okurun kişiliği arasında dinamik bir ilişkinin kurulması mümkün olabilmektedir.

Kitaplar çocuğun kendisine dışarıdan bir gözle bakmasını sağlayabilir mi?

Bibliyoterapi bireyin kendi yaşadığı sorunla okuduğu kitaptaki kahramanın sorunuyla özdeşim kurması, durumu içselleştirmesi, farklı bakış açıları sunması ve çözümle ilgili farkındalık kazanması için kullanılan bir terapi tekniğidir. Öner (2007: 140-141) bibliyoterapiyi gelişimsel amaçlı ve klinik amaçlı olmak üzere ikiye ayırır. Bibliyoterapinin, klinik amaçlı kullanımı daha çok bu alanda eğitim almış psikolojik danışmanlarca yürütülür. Gelişimsel amaçlı olarak kullanılan bibliyoterapi ise normal gelişim süreci içerisinde karşılaşılabilen günlük yaşama ait sorunları önleyebilmek için ya da bu sorunlarla daha etkili bir biçimde baş edebilmek için uzmanlar ve eğitimciler tarafından kullanılır. Fleming ve arkadaşları gelişimsel yaklaşımdan yararlanarak çocukların duygusal farkındalıklarını ve baş etme becerilerini geliştirmeyi amaçlamışlardır. Bu uygulama kesinlikle klinik düzeydeki sorunların tedavisinin yerine geçmez.

Bu durumda edebiyat bunu nasıl başaracak? Öncelikle bir çocuk düşünelim, okuduğu metinde kendisine benzeyen bir karakterle karşılaştığında ilkin onun yaşadıklarını anlamaya çalışır. Karakterin durumunu, düşlerini, öfkesini ya da sevinçlerini yakından takip eder. Okuma sırasında veya sonrasında karakterle arasında bir benzeşim ilişkisi kurabilir. Öznel yaşamında kendine bile söyleyemediği duygu veya düşünceyi kurmaca bir karakter eliyle deneyimleyebilir. Bir bakıma çocuğun kurgusal arkadaşlıkları, onun gerçek yaşam deneyimlerine katkıda bulunabilir.

Bibliyoterapi literatüründe bu süreç dört temel aşamayla açıklanır: özdeşim kurma, yansıtma, içgörü kazanma ve evrenselleştirme. İlk aşamada çocuk, metindeki karakterle özdeşim kurar. İkinci aşamada karakterin yaşadığı olaylar ve duygular üzerinden kendi duygusal tepkilerini fark edebilir. Üçüncü aşamada yaşananları değerlendirmeye, karakterin davranışlarını ve karşılaştığı sorunlara yönelik çözümleri düşünmeye başlar. Son aşamada dünyada böyle deneyimleri salt kendisinin yaşamadığını anlayarak zor deneyimlerle başa çıkmaya çalışır. Burada temel mesele çocuğun düşünce ve davranışlarını yönlendirmekten daha çok onun duygu ve düşünce dünyasını bilinçli bir şekilde yapılandırmasına zemin hazırlamaktır. Bu nedenle edebî karakterler, çocuklar için kalıplaşmış ve gerçeklikten uzak ideal davranış modellerinden çok daha fazlasıdır. Daha açığı onlar, çocuğun girişimciliğini destekleyen ve öznel deneyimine dışarıdan bakmasını sağlayan kurmaca kişiliklerdir.

Bibliyoterapi kitap seçmekten ibaret değildir

Fleming ve arkadaşlarının çalışmasında öğretmenler için önerilen uygulama rehberi, bibliyoterapinin sıradan bir kitap okuma etkinliğinden farklı olduğunu ortaya koyuyor. İlk olarak öğrencinin yaşadığı sosyal ve duygusal güçlüklerin belirlenmesi lazım. Bunun için öğretmenin öğrenciyi iyi tanıması, onunla iletişim kurması, gerektiğinde aileden bilgi alması ve öğrencinin ilgi ve ihtiyaçlarının dikkate alması şart. Sonra belirlenen ihtiyaca uygun bir gelişim hedefi oluşturuluyor. Söz gelimi mükemmeliyetçilik nedeniyle hata yapmaktan kaçınan bir çocuk için hataların öğrenme sürecinde doğal olduğunu hissettirecek metinler seçilebiliyor. Kitap seçiminde de belirli ölçütler kullanılıyor. Metnin çocuğun gelişim/öğrenme düzeyine ve okuma becerisine uygun olması, hedeflenen duygusal sorunla ilişkili bir konu sunması, karakterlerin sorunlarla başa çıkma biçimleri üzerine düşünmeye imkân tanıması ve temsil çeşitliliği bulunan kültürel deneyimleri içermesi bekleniyor. Daha sonra okuma etkinliği, öğretmen rehberliğinde yürütülen bir tartışmayla destekleniyor. Çocuklara yalnızca kitaptaki kahramanlar, olay örgüsü ve iletiler hakkında sorular sorulmuyor. Etkinlik esnasında karakterlerin duygu, düşünce ve davranış boyutunda değerlendirilmesi yapılıyor. Böylelikle yaşam ve insana dair daha derin ve alternatif bakış açıları geliştirmelerini sağlanıyor. Süreç öğrenmeyi teşvik eden uygulamalarla destekleniyor. Çocuklar karakterlere mektup yazıyor, öyküdeki bir karakterin iç sesi oluyor, şiir yazıyor yahut karaktere tebrik kartları gönderiyor. Burada dikkat çekici husus, öğretmen yalnızca öğrencilere kitabı gösterip ardından soru cevap yoluyla etkinliği tamamlamıyor. Çocuğu öykü üzerine düşünmek için zaman tanıyor, öğrenciyi belirlenmiş bir sonuca götürmeye çalışmıyor. Çocuğun okuma etkinliğine düşünsel ve duygusal katılımını desteklemeyi ana hedef olarak benimsiyor.

Bir reçete olarak edebiyat

Bibliyoterapi süreçlerinde öğrenciler hikayeleri dinler ve tartışmalara katılır. Bu sırada anlatı ögelerini izler; karakterlerin duygu ve düşünce dünyasında yolculuk yapar. Nihayetinde metin ile deneyimleri arasında bağlantılar kurar. Bu itibarla edebiyatı psikolojik süreçlerde araç olarak kullanmak, edebiyatın değerine gölge düşürülebilir mi?

Çocuk edebiyatı metinlerini belirli pedagojik amaçlarla kullanmak son derece doğaldır. Onarı pedagojinin hedeflediği kazanımlara ulaştırma yolunda bir araç olarak görmek yerinde bir tercihtir. Ancak salt bu bakışla yazılan metinler edebiyatın imkanlarını daraltır. Her kitabı belirli davranış modellerine, yapılandırılmış öğrenme çıktılarına özgü kılmak, edebi eseri bir yardımcı materyal düzeyine indirgemek olur.  Halbuki edebiyat metinleri her zaman mutlu sonla bitmez, her soruna doyurucu çözümler getirmez. Kimi zaman acıklı, kimi zaman da altından kalkılması güç sorularla okuru karşı karşıya bırakır. Çocuk okur, yazınsal karşılaşma sırasında hem başkalarını hem de kendi deneyimlerini tekrar düşünme fırsatı yakalar. Bu bakımdan bibliyoterapiyi edebiyatın insan yaşamında belirli bir boyutu görünür kılan bir yaklaşım olarak görmek doğru olur.

Yazınsal okuma süreçlerinde her çocuk bir kitabı aynı biçimde alımlamaz. Anlatı karakterinin mutluluğu bir çocuk için tanıdık bir deneyim sunarken farklı bir çocuk okur için salt bir kurgu sayılabilir. Başka bir deyişle her okur metni aktif olarak kendisi inşa eder. Dolayısıyla öğretmen kitabın çocukta hangi duyguyu oluşturacağını önceden belirlememe uğraşına girmemelidir. İlave olarak çocuklar yaşadıkları deneyimleri ifade etmek için zorlanmamalıdır. Kurmaca dünyanın imkanlarından yararlanmak suretiyle çocuğun kendini ifade etmesine zemin hazırlanmalıdır.  Bibliyoterapinin en temel yararı burada saklıdır. Uzmanlık alan bilgisine sahip, pedagojik formasyon kazanmış eğitimciler bibliyoterapi tekniğinden yararlanarak öğrencilerine kılavuzluk edebilir. Fakat duyarlı ve süreklilik gösteren psikolojik güçlüklerde ise uzman desteğine yönlendirmek esastır.

Okuma kültüründe yeni bir pencere

Bibliyoterapi konusu bir tartışmaya pencere açıyor: Okuma kültürünü nasıl tanımlıyoruz?

Bizler kitap okumayı ağırlıklı olarak okuma alışkanlığı kazanmak, sözcük hazinesini zenginleştirmek, dil sevgisini geliştirmek ve akademik başarıyı artırmak üzerinden değerlendiriyoruz. Bu amaçları hepsi kıymetli. Fakat okumanın dönüştürücü bir anlam oluşturma bağlamını yeterince değerlendirmiyoruz. Söz gelimi bir çocuğun çok kitap okumuş olması yahut kitaplığında yüzlerce kitap olması onun kitapla olan ilişkisini net olarak göstermez. Çocuk okuduğu metin üzerine düşünüyor ve düşündüklerini dile getirebiliyor mu? karakterin yaptığı eylem ve davranışları anlayabiliyor mu? Çocuğun bilişsel yeterliği başka hayatları algılamasına, duyumsamasına imkân tanıyor mu? Okudukları hakkında duygularını açığa vurabileceği, sorular sorabileceği ortamlar bulabiliyor mu? Bu ve bunun gibi sorular, okuma kültürü kavramının niceliksel göstergelerin daha ötesinde bir çerçeveye ihtiyaç duyduğunu gösteriyor.

Fleming ve arkadaşlarının makalesi, çocuk edebiyatının sosyal ve duygusal becerileri geliştirmedeki rolünü öğretmen rehberliğinde yapılandırılmış bir uygulama üzerinden tartışıyor. Bununla birlikte yazarlar özellikle üstün yetenekli ve öğrenme güçlüğü yaşayan öğrenciler bakımından daha fazla araştırmaya ihtiyaç olduğunu da vurguluyor. Dolayısıyla bu çalışma, bibliyoterapinin tek başına bütün öğrencilerde aynı sonuçları doğurmadığını gösteriyor. Bu itibarla bibliyoterapiyi kitap-öğrenci etkileşimini destekleyici, eğitim ortamlarında geliştirilebilecek bir uygulama olarak okumalı.

Fleming ve arkadaşlarının vurguladığı gibi, çocukların kitaplarla kurduğu ilişki salt dil ve bilişsel becerilerle sınırlılık göstermez. Edebiyat metinleri çocukların sosyal ve duygusal dünyalarını anlamlandırmalarına da yardımcı olabilir. Bu noktada okullarda çocuklara kitap okuma durumlarını ya da kaç kitap okuduklarını sormanın vakti geride kalmış olabilir. Çocuklara okudukları kitaplarda karakterle nasıl özdeşim kurabildiği, neleri keşfe çıkabildiği, merak duygusuna nasıl yanıt verildiğini sormak gerekiyor. Çünkü çocuğun okuma kültürü sürecine girmesi, kitabın içerik ve biçimsel özelliklerinin çocukta olumlu duygular ve insanı anlama çabasını uyandırmasıyla oluşur. Dolaysıyla çocuğu kitapla buluşturmak temel hedeflerimiz arasında olmalıdır. Bu bakımdan çocuk okurun kitaplar eliyle kendi gerçekliğini deneyimleyeceği metinlerle buluşması son derece önemlidir.

——————

Fleming, S. J., Townend, G., & Cumming, T. M. (2026). Bibliotherapy as a tool to meet the social and emotional needs of twice-exceptional students: A guide for teachers. Australasian Journal of Special and Inclusive Education, 1-13.

Öner, U. (2007). Bibliyoterapi. Çankaya Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Dergisi, (7), 133–150.

Yorum yapın