Toprağını Arayan Bir Zaman Yolcusu
Clara Dupont’un son romanı Yüzleşme, İletişim Yayınları etiketiyle raflardaki yerini aldı. Dupont, romanlarında verimli toprağı arayan bir zaman yolcusunu andırır. Devingen anlatımını genellikle güçlü karakterler etrafında örgütlemeyi yeğler. Kullandığı dil ile hızlı ve baş döndürücü bir atmosfer oluşturur. Okur, bir an olsun duraksamadan imgeden imgeye, duygudan duyguya sıçrar. Romanlarında insan ilişkilerini, özellikle Orta Çağ hikâyeciliği ile sorgulayan Dupont, Yüzleşme’de ise aynı büyüleyici ruhu korurken geleneksel izleklerini genişletiyor. Satırlarına geleceğin renklerini ve korkularını ekliyor. Daha öncekiler gibi bu eserini de dilimize Bahadırhan Bozkurt kazandırmış. Çevirmenin yazara aşinalığı metnin iç ahengini oldukça güçlendiriyor.
İnsanın Tek Silahı: Sözcükler
Yapay zekânın insan zihnini aşacağına, hatta bedenini zapt edeceğine yönelik önermeler gündemi uzunca süredir meşgul ediyor. Yüzleşme ise bilimkurgu, gerilim ve distopyayı harmanlayarak okurla böylesi bir ortak kaygı üzerinden etkileşim kuruyor. Roman, karmaşık tartışmaların bireşiminden özgün bir dinamik yaratıyor. Uzam olarak insan evriminin ilk basamaklarını ve zekânın doğuşunu temsil eden bir kreşi seçiyor. Yazarın tanımı ile kendisini Elon Musk olarak tanıtan bir kaçık, çocukları ve onlarda vücut bulan bilişsel sürekliliği rehin alıyor. Yazar, bu karakter aracılığıyla gerçek ile kurguyu yapay bir kimlik üzerinden bulanıklaştırıyor. Dupont sanki, devasa veri setlerinin mülkiyetini elinde tutan bir kişinin avatarını inşa ediyor. İnsan ruhunun tezahürü olarak dil, yazarın ana muharebe alanına dönüşüyor. Kitaba göre, rehin alınan çocukları kurtarmak için müzakerecinin tek bir silahı var; o da sözcükleri. Nöral ağlara karşı kılıçtan keskin sözcüklerle simgesel bir mücadele evreni yaratılıyor.
Gerçekle Atışan Gerçekçilik
Müzakereci Emile karakteri insana özgü nitelikleri ve ikna gücünü imliyor. Kitabın duygusal düsturuna göre görevi; muhatabına sevildiğini değil, anlaşıldığını hissettirmektir. Rehin alan ile müzakerecinin kimi zaman zoraki, kimi zaman ise zorlayıcı sohbeti ironiye de elverişli bir ortam sağlıyor. Yazarın habercilikten gelmesi ve dildeki kıvraklığı sayesinde anlatı yer yer gazete haberine, yer yer felsefi bir metne dönüşüyor. Örneğin, insanın gelişimini sürdürmesi için gereken hayvanlıktır diyen rehin alana kalırsa kültür içgüdüleri bastırarak ilerlemeye ket vurmamalıdır. Ülkesindeki bir söyleşide de belirttiği gibi, Dupont gerçekçiliğin gerçekle atıştığı bir olay ve diyalog örgüsünü eserin bütününe serpiştiriyor. Müzakereci ve rehin alan arasındaki çatışmalı denge o kadar kırılgan ki kitapta müzakerecinin ağzından bir ip cambazına dönüşebilirim lafı bile duyuluyor. Müzakereci, düşünme ve konuşma ediminin savunusunu; rehin alan ise sözü ve düşünceyi baskılayan otokratik özneyi simgeliyor.
Dijital Pişmanlıktan Fayda Gelmez
Rehin alan, kendisini tüm insanların en zengini, en kudretlisi olarak görüyor. Tek adamlık kibrine kapılarak dünyayı baştan ayağa değiştirme emeliyle yanıp tutuşuyor. Esere konu olan kreş, onun için somut bir tehdit teşkil ediyor. Çünkü bu kurum, dijitalden uzak durarak insan zekâsının üç kat geliştirilebileceğini kanıtlayan alternatif bir model sunuyor. Elon, müzakereci ile mücadelesinde ilk başta inkâr etse dahi kendisinin de korkudan muaf olmadığını kavrıyor; hatta bir noktada pişmanlığa gark oluyor. Kendini olumsuzladığı şu sözleri ise yazarın görüşünü yansıtıyor gibidir: Ben hayatımı teknolojik gelişmeye adadım, milyarlar harcadım ve celladımızı beslediğimi yeni fark ettim.
Yazar, dijitalin neden olduğu ruhsal karmaşayı fail üzerinden ifşa etme ustalığını gösteriyor. Ancak gelgeç bir pişmanlık hayatın olağan akışını kesintiye uğratmıyor. Kitaba göre, bu uğurda ölmek de özgürlük de rehin alanın umurunda değil. Elon, dolaylı da olsa yapay zekânın sözcüsü rolünü üstlenmektedir. Tıpkı temsil ettiği yapay zekâ gibi, o da kalabalıkların öfkesini ya da güldürünün nerede başlayıp nerede bittiğini kavrayamaz. Tersine, insanı yerli yersiz kışkırtabilir, abartılı tepkilere yönlendirebilir, aşırılıkları meşrulaştırabilir.
Ölümsüzlüğün Peşinde Hayatı Iskalamak
Kitabın bam telini yazarın usul usul ördüğü bir çözümleme oluşturuyor. Dupont’a göre Elon gibilerin asıl istediği şey ölümün ölümüdür; yani kendi ölümümüzü bizden çalmaktır. Çünkü onların çürümüş ölümsüzlük rüyaları, kanlı canlı insanların yerine hologramları ve göçebe zihinleri koymaktan ibarettir. Durum böyleyken, peşinde koştukları sanal ölümsüzlüğün tek yolu insanın fiziki yok oluşundan başka ne olabilir? Yazar, böylesi birçok soru ile ezber bozuyor. Hatta okuru geriye saran bir evrimin olası sonuçları ile imgesel düzlemde yüzleşmeye zorluyor. Anlatı yöntemi olarak yalnızlar arasında bir müzakereyi seçmesi de rastlantı değil. Bu yolla, dijital dünyada milyarlarca veri karşısında insanın tek başınalığını; on binlerce zekâya karşı yalınkat bir akılla var olmak için çırpınışını tasvir ediyor. Yüzleşme, baştan sona hararetli bir tartışmanın içinde tuttuğu okuru düş ve kâbus olasılıklarının kıyısında gelecekçi bir düelloya çağırıyor.
