Feyzi Coşkun öğretmenimi, kuruluşu 28 Mayıs 1990 yılında gerçekleşen, 12 Eylül darbesinden sonra, kamu işkolunun ilk memur sendikası olan EĞİTİM-İŞ sürecinde tanımıştım.
İnsan, özgeçmişine övünçlü öyküler eklemek ister elbet, benim övünçlerimden biri de bu sendikanın ilk mektubundan, bir başka sendika ile birleşme sürecine girdiği güne kadarki bütün yayınlarının dizgisinden, basımına kadar olan süreçte yer almış olmamdır. Kurucu genel başkan Dr. Niyazi Altunya, çoğunlukla, Ankara’da henüz belediye temizlikçilerinin bile mesaiye çıkmadığı, günün ilk ışığıyla önce bizim işliğe gelir; bugün olduğu gibi el yazısı ile fakslanacak yazıları yazar, ben onları bilgisayar ortamında dizer, düzenlerim, saat 8.30’a geldiğinde de sendika binasına geçerdi.
O süreçte, çok sınırlı ekonomik kaynaklara karşın (sendika kurucuları açığa alınıyor, üye aidatları bugünkü gibi kaynaktan kesilmiyor, ancak elden toplanabiliyor, vb.) bir yandan yeni sürece ilişkin çalışma raporlarından, uluslararası sözleşmelere, eğitimin işkolu çalışanlarının temel sorunlarından, toplantı yönetimi nasıl yapılıra kadar her basamak için bilgilendirici yayınlar oluşturuluyor, düzenli bülten ve dergi çıkarılıyor; bir yandan da tarihsel birikime ilişkin kaynakların ortaya çıkması sağlanıyordu. Örneğin, TÖS kurucu genel başkanı Fakir Baykurt’un İFADE TÖS Savunması (1994) bunların başında gelen yayınlardan biridir.
*
TÖS’ün devamı olarak Türkiye öğretmen örgütlenmesi tarihinin en önemli halkalarından biri olan TÖB-DER (Tüm Öğretmenler Birleşme ve Dayanışma Derneği), bir meslek örgütü olmanın ötesinde, aynı zamanda eğitim emekçilerinin demokratik haklar, laik eğitim, toplumsal adalet ve örgütlenme özgürlüğü mücadelesinin simgelerinden biridir. 1970’li yıllarda yüz binlerce öğretmeni bünyesinde toplayan TÖB-DER, Türkiye’nin eğitim ve demokrasi tarihine damga vurmuş, 12 Eylül 1980 darbesiyle kapatılmış olsa da bıraktığı örgütsel ve düşünsel kalıt sonraki kuşaklara aktarılmış bir yapılanmadır. Bu kalıtın bilimsel bir yöntemle incelenmesine önemli katkı sağlayan yapıtlardan biri de Mayıs 2026’da yayımlanan Feyzi Coşkun’un Çalışma İlişkileri Açısından TÖB-DER adlı çalışmasıdır.
Feyzi Coşkun çalışmasında, TÖB-DER’i çalışma ilişkileri perspektifinden ele alarak öğretmen örgütlenmesini çalışan-işveren ilişkileri, örgütlenme hakkı, sendikal bilinç ve demokratik mücadele ekseninde değerlendirmekte. Bu yönüyle kitap, öğretmen örgütlenmesi tarihine ilişkin daha önce yapılmış betimleyici çalışmaların ötesine geçerek analitik bir çerçeve sunmakta; Niyazi Altunya’nın da belirttiği gibi, TÖB-DER’in kuruluş amacı, örgütsel yapısı, etkinlikleri, yaşadığı sorunlar ve kapatılma sürecini belgelere dayalı olarak inceleyen özgün bir çalışma niteliği taşımaktadır.
Kitap, TÖB-DER’i anlamak için öncelikle Türkiye’de öğretmen örgütlenmesinin tarihsel gelişimini ele almaktadır. Encümen-i Muallimîn’den başlayarak Türkiye Muallimler Birliği’ne, Türkiye Öğretmen Dernekleri Milli Federasyonu’ndan Türkiye Öğretmenler Sendikası’na (TÖS) uzanan örgütlenme çizgisi ayrıntılı biçimde ortaya konulmaktadır. Bu tarihsel arka plan, TÖB-DER’in rastlantısal bir örgütlenme değil, uzun yıllara yayılan demokratik öğretmen hareketinin devamı olduğunu göstermektedir. Kitapta TÖB-DER’in, 12 Mart sonrasında memurların sendika hakkının kaldırılması üzerine TÖS’ün mirasını devralan bir örgüt olarak ortaya çıktığı ve kısa sürede ülke çapında yaygın bir örgütlülüğe ulaştığı vurgulanmaktadır.
Kitabın sendikal mücadele ve emek örgütlenmesi tahini için önemli katkılarından biri de TÖB-DER’i yalnızca siyasi gelişmeler üzerinden değil, çalışma ilişkileri bağlamında değerlendirmesidir. Coşkun, öğretmenlerin devletle olan ilişkilerini klasik kamu yönetimi anlayışının dışına çıkararak çalışan-işveren ilişkisi çerçevesinde incelemektedir. Bu yaklaşım, öğretmenlerin ekonomik, sosyal ve demokratik hak mücadelelerini daha görünür kılmakta; örgütlenmenin yalnızca ideolojik değil aynı zamanda mesleki ve sendikal bir gereklilik olduğunu ortaya koymaktadır. Kitap boyunca öğretmenlerin özlük hakları, ücret sorunları, hukuksal güvenceleri ve demokratik talepleri ayrıntılı biçimde ele alınmaktadır. Çalışmanın dikkat çeken bir başka yönü de TÖB-DER’in kurumsal yapısını ve işleyişini kapsamlı biçimde incelemesidir. Genel kuruldan merkez yürütme kuruluna, şubelerden temsilciliklere kadar örgütsel mekanizmalar ayrıntılarıyla açıklanmakta; örgütün karar alma süreçleri ve kitlesel örgütlenme kapasitesi değerlendirilmektedir. TÖB-DER’in birkaç yıl içinde yüz binlerden oluşan bir üye kitlesine ulaşması, öğretmenlerin örgütlenme isteğinin ve demokratik mücadeleye olan inancının göstergesi olarak yorumlanmaktadır. Kitapta yer alan veriler, TÖB-DER’in 1980’e gelindiğinde yaklaşık 200 bin üyeye ulaşarak Türkiye tarihinin en kitlesel öğretmen örgütlerinden biri haline geldiğini ortaya koymaktadır.
Çalışma, TÖB-DER’in eğitim politikalarına yaklaşımını ve toplumsal sorunlara ilişkin tutumunun incelemesi bağlamında da dikkat çekicidir. TÖB-DER yalnızca üyelerinin ekonomik haklarını savunan bir meslek örgütü olmamış; laik, bilimsel ve kamusal eğitim anlayışını savunan bir toplumsal aktör olarak da öne çıkmıştır. Demokratik Eğitim Kurultayı gibi girişimler, yayın faaliyetleri, araştırmalar ve eğitim politikalarına yönelik öneriler bu anlayışın somut örnekleri olarak değerlendirilmektedir. Böylece eser, öğretmen örgütlerinin yalnızca ücret ve özlük haklarıyla sınırlı olmayan daha geniş bir toplumsal sorumluluk taşıdığını göstermektedir.
Bu kitabın yayımlanmasının ve tartışılmasının ayrı bir anlamı bulunmaktadır. Eğitim-İş Sendikası, kendisini öğretmen örgütlenmesinin tarihsel birikiminin devamı olarak tanımlamakta; Köy Enstitüleri, TÖS ve TÖB-DER çizgisini günümüze taşıyan bir örgütlenme anlayışı geliştirmektedir. Kitabın sunuş yazısında başkan Kadem Özbay’ın da ifade ettiği gibi, mücadelelerin sürekliliği ancak örgütsel belleğin korunmasıyla mümkündür. Belleğini kaybeden örgütlerin, yönünü kaybetmesi kaçınılmazdır. Bu nedenle Eğitim-İş’in TÖB-DER üzerine böylesi kapsamlı bir çalışmayı yeniden yayınlaması yalnızca tarihsel bir hatırlatma değil, aynı zamanda bilinç ve bellek oluşturma çabasının da ürünüdür.
Eğitim-İş’in son yıllarda öğretmen örgütlenmesi tarihine ilişkin yayınları, anma etkinlikleri ve araştırmaları, kurumsal hafızanın canlı tutulmasına önemli katkılar sunmaktadır. TÖB-DER deneyiminin başarıları kadar eksikliklerini de bilimsel bir gözle değerlendirmek, günümüz eğitim emekçilerinin mücadele araçlarını geliştirmeleri açısından büyük önem taşımaktadır. Feyzi Coşkun’un kitabı bu noktada geçmişe dönük nostaljik bir bakıştan çok, bugünü anlamaya ve geleceği kurmaya yönelik bir rehber işlevi görmektedir.
Kitap, TÖB-DER’in tarihsel serüvenini, öğretmen hareketini, çalışma ilişkileri ve sendikal haklar ekseninde çok katmanlı biçimde çözümleyen kapsamlı bir inceleme niteliği taşıyor. Feyzi Coşkun, giriş bölümünde TÖB-DER’in ortaya çıktığı siyasal ve toplumsal zemini ortaya koyduktan sonra, derneğin kuruluş süreci, örgütsel yapısı, amaçları ve eğitim politikalarına yaklaşımını ayrıntılı biçimde ele alır. Devam eden bölümlerde TÖB-DER’in çalışma ilişkileri açısından taşıdığı özgün konum, öğretmenlerin özlük hakları ve demokratik talepleri doğrultusunda yürüttüğü mücadele, sendikalaşma deneyimi, dönemin siyasal kutuplaşmasının örgüt üzerindeki etkileri, maruz kaldığı baskılar ve kapatılma süreci kapsamlı biçimde değerlendirilir. Kitabın son bölümleri ise TÖB-DER’in Türkiye öğretmen hareketi içerisindeki tarihsel mirasını ve günümüz eğitim emekçileri açısından ifade ettiği anlamı tartışarak, yalnızca geçmişi belgeleyen değil, aynı zamanda öğretmen örgütlenmesi geleneğinin sürekliliğini ve kurumsal belleğini görünür kılan önemli bir kaynak ortaya koymaktadır.
Bunları göz önünde bulundurarak Çalışma İlişkileri Açısından TÖB-DER, Türkiye öğretmen hareketinin tarihini anlamak isteyenler için temel başvuru kaynaklarından biridir. Kitap, TÖB-DER’in yalnızca bir dernek değil, öğretmenlerin hak, özgürlük ve demokrasi mücadelesinin örgütlü ifadesi olduğunu ortaya koymaktadır. Aynı zamanda Eğitim-İş’in sahip çıktığı örgütlenme geleneğinin tarihsel köklerini görünür kılarak eğitim emekçileri arasında ortak bir bilinç ve bellek oluşturulmasına katkı sunmaktadır. Geçmiş mücadelelerin deneyimlerini günümüze taşıyan bu kitap, öğretmen örgütlenmesi tarihinin anlaşılması ve geleceğe aktarılması açısından kalıcı bir değer taşımaktadır