Söyleşi: Özlem Sipahioğlu

Bazen bir tavşan lanet taşır, bazen bir ütopya insanlığın en karanlık yanlarını açığa çıkarır. Bora Chung’ın öykülerinde alışıldık olan, bir anda tekinsizleşir. Korku, bilimkurgu, fantastik kurgu ve kara mizah arasında dolaşan Güney Koreli yazar, insanın kendisini, toplumu ve içinde yaşadığı dünyayı anlamaya çalışırken karşılaştığı sınırları kurcalıyor. Üstelik okura her şeyi açıklamak gibi bir derdi de yok. Çünkü Chung’a göre dünya, tek bir kişinin bütünüyle anlayabileceği kadar basit değil.

Asıl adı Chung Bora olan yazar, 1976’da Güney Kore’de doğdu. Yonsei Üniversitesinde İngiliz ve Rus edebiyatı eğitimi aldı. Yale Üniversitesinde Rusya ve Doğu Avrupa çalışmaları üzerine yüksek lisans yaptı, Indiana Üniversitesinde Slav edebiyatı alanında doktorasını tamamladı. Rusça ve Lehçeden Koreceye edebî eserler çeviren Chung, Yonsei Üniversitesinde Rus dili ve edebiyatının yanı sıra bilimkurgu dersleri de verdi. Doğu Avrupa edebiyatına duyduğu ilgi, alışılmadık anlatılara ve gerçekliğin sınırlarını zorlayan hikâyelere yönelmesinde etkili oldu.

Uluslararası okurun dikkatini özellikle Lanetli Tavşan ile çeken Chung, bu eseriyle 2022 Uluslararası Booker Ödülü kısa listesine girdi. Ardından Senin Ütopyan teknoloji, yapay zekâ, insanlık ve doğa arasındaki ilişkileri sorgulayan öyküleriyle okurla buluştu. Türkiye’de İthaki Yayınları tarafından yayımlanan Lanetli Tavşan ve Can Yayınları’ndan çıkan Senin Ütopyan’ın ardından, yazarın erken dönem öykülerini bir araya getiren Kimse Bilmez, Sevda Kul’un Korece aslından çevirisiyle Tersine Kitap tarafından yayımlandı.

Kimse Bilmez, Chung’ın edebiyatını besleyen karanlık masallara, tuhaflıklara ve kara mizaha açılan bir kapı. Savaşın gölgesinde kalan hatıralar, açıklanamayan olaylar, insan ilişkilerinin karanlık tarafları ve gerçeğin kolayca kavranamayan yüzü bu kitapta bir araya geliyor. Sevda Kul’un üç kitabın da çevirisini üstlenmesi, okurlara Chung’ın kendine özgü anlatımını ve türler arasında özgürce dolaşan dünyasını Türkçede bir bütün olarak takip etme imkânı sunuyor.

Bora Chung, 26-29 Kasım 2026 tarihleri arasında düzenlenecek 3. Bursa Uluslararası Edebiyat Festivali’nde okurlarıyla buluşacak. Yazarın dünyasını henüz keşfetmeyenler de bu buluşmayla onun tuhaf, karanlık ve düşündürücü edebiyatına adım atmak için eşsiz bir fırsat yakalayacak.

Chung ile akademiden ayrılma kararından Karel Čapek’e, Kore bilimkurgusunun özelliklerinden öykülerindeki açıklanmayan olaylara, insanın dünyayı anlama sınırlarından üzerinde çalıştığı yeni kitabına uzanan bir söyleşi yaptık.

1. Pandemi sürecinde akademik kariyerinizi bıraktınız. Bu kararın arkasındaki başlıca etkenler nelerdi? Üniversiteden ayrılmak, bir yazar olarak hayatınızda herhangi bir değişikliğe yol açtı mı?

İşimi, eşimin kanseri nüksettiği için bıraktım. Bunu 2021’in sonlarına doğru öğrendik. Çok korkmuştum. Her ikisini birden sürdürmeye çalışırsam ne iyi bir öğretmen ne de iyi bir eş olabileceğimi düşündüm ve öğretmenliği bıraktım. Ardından kayınvalidemin acil bir ameliyat geçirmesi gerekti. Öyle ki 2022’nin başlarında bir dönem, kayınvalidem bir hastanede, eşim ise pandemi kuralları ve kısıtlamaları nedeniyle başka bir hastanede yatıyordu. Her şey son derece kaotik ve korkutucuydu. Şimdi ikisi de iyi.

Öğretmenliği ve öğrencilerimi çok özlüyorum. Onlar benim ilham kaynağım ve geleceğe dair umudumdu. Üniversiteden ayrılınca okul kütüphanesine ve akademik veri tabanına erişimimi de kaybettim. Artık kendimi çok cahil hissediyorum.

2. Karel Čapek’in pek çok eserini Koreceye kazandırdınız ve Senin Ütopyan’da da ona gönderme yapıyorsunuz. Čapek’i sizin için bu kadar özel kılan nedir?

Čapek, dünyaya hem “robot” sözcüğünü hem de robot kavramını kazandırdı. Robot bilimkurgusu onun bir eserinden, R.U.R.’dan doğdu. Bugün robotlarla ilgili hayal ettiğimiz neredeyse her şey R.U.R.’dan geliyor. Robotların duygusuz ve fiziksel açıdan güçlü olmaları, öz farkındalık geliştirmeleri, özgürlük istemeleri ve insanlara karşı ayaklanmaları gibi fikirlerden söz ediyorum.

Isaac Asimov ve Philip K. Dick gibi sayısız bilimkurgu yazarı, Čapek’in düşüncelerinden etkilendi. Bir bilimkurgu yazarı olarak ona çok şey borçluyum. Ayrıca Slav edebiyatını genel olarak çok sevdiğimi de eklemeliyim. Robot bilimkurgusunun yaratıcısının Çek olması beni bu nedenle ayrıca mutlu ediyor.

3. Son yıllarda Kore bilimkurgusu dünya çapında büyük ilgi görüyor. Sizce Kore bilimkurgusunu klasik Batı bilimkurgusundan ayıran başlıca özellikler neler?

Koreli bilimkurgu yazarları, bilimsel ilerlemenin ortasında kalan sıradan insanın gündelik hayatına ve bilimin, teknolojinin ve kapitalizmin birey üzerindeki etkilerine odaklanma eğiliminde. Bu nedenle hikâyeler daha küçük ölçekli olabilir ama daha geniş bir okur kitlesiyle bağ kurar.

Öte yandan Batı tarzı “uzay operası” örneklerine Kore bilimkurgusunda görece az rastlanır. Tarihsel olarak Kore hiçbir zaman sömürgeci bir güç olmadı, aksine sömürgeleştirilmenin acısını yaşadı. Bu yüzden Koreli bilimkurgu yazarları, başka bir gezegeni istila etme ya da onu dünyalıların zevkine göre yeniden şekillendirme “maceralarına” eleştirel yaklaşıyor. Bu bilinçli ve duyarlı tutumun Koreli olmayan okurların da ilgisini çekeceğini umuyorum.

4. Eserleriniz farklı dillere çevrildikçe yazarken amaçladığınızdan tamamen farklı yorumlarla karşılaşıyor musunuz? Okurların geri dönüşleri arasında sizi özellikle şaşırtan oldu mu?

Avrupalı okurların çoğu, tavşanlarla lanetlenemeye ilişkin gerçek bir Kore geleneği olup olmadığını öğrenmek istedi. HAYIR. BÖYLE BİR GELENEK YOK. Tam da böyle bir gelenek olmadığı için bunu kendim uydurdum. Lanetli Tavşan yazılırken hiçbir tavşana zarar verilmedi.

Avustralyalı bir okurum lanetli kangurular hakkında bir şey yazmamı önerdi. Bence harika bir fikir. Kangurular hem komik hem de korkutucu. Üzerinde çalışıyorum.

5. Kimse Bilmez’in son sözünde, eski öykülerinizi yeniden okuduğunuzda ikili toplumsal cinsiyet anlayışıyla ve normalliğe ilişkin kalıplaşmış düşüncelerle sınırlı kaldığınızı fark ettiğinizden bahsediyorsunuz. Bu farkındalığı tetikleyen en önemli değişiklik neydi?

2019’da cinsel şiddet mağdurlarına nasıl yardımcı olunacağı üzerine bir eğitim programına katıldım. Devlet destekli bu program toplamda yüz saat süren dersleri, danışmanlık oturumlarını ve uygulamalı çalışmaları kapsıyordu. Acil yardım merkezlerini ziyaret ettik, hemşirelerle ve sahada çalışan danışmanlarla konuştuk, mahkeme duruşmalarını izledik. Çok şey öğrendim.

Biyolojik açıdan baktığımızda, insanların üremek için kullanabileceği yöntemler çok fazla değil. Ancak bilim ve teknolojiyle bu durum bile değişiyor. Sosyal ve kültürel bir kavram olarak toplumsal cinsiyet söz konusu olduğunda ise herkes birbirinden farklı. Bu somut çeşitliliği görmezden gelmek zararlı ve tehlikeli.

Programın ilk gününde dersimize giren hoca şöyle demişti: “Vatandaşlar olarak hayatta mümkün olduğunca çok seçeneğimiz olmalı. İyi bir topluma düşen de bu seçenekleri desteklemek ve olabildiğince çok insana açık tutmaktır.” Bu düşünceye yürekten katılıyorum ve bunu aklımda tutmaya çalışıyorum.

6. Özellikle Kimse Bilmez’in sonundaki notunuz beni çok etkiledi. Bugünkü bakış açınızla eski öykülerinize dönerken kendi çalışmalarınıza karşı son derece açık ve eleştirel bir yaklaşım sergiliyorsunuz. Aradan yıllar geçtikten sonra kendi metinlerinizle yeniden karşılaşmak nasıl bir duygu?

Eski öykülerimi yeniden okumak benim için son derece utandırıcı. Bununla birlikte, yalnızca gençliğe özgü o akışkanlığı ve taze tuhaflığı da görebiliyorum. Umarım o tuhaflığı her zaman koruyabilirim.

7. Kimse Bilmez’deki öyküler arasında beni en çok etkileyen “Nessun saprà” oldu. Savaş sırasında yaşananları araştıran bir belgesel ekibi, hikâyesiyle hafızayı, sırları ve aşkı bir araya getiren bir hemşireyle karşılaşıyor. Bu öykünün çıkış noktası neydi?

Rus avangart yazar Daniil Harms geride çok sayıda tuhaf ve büyüleyici eser bıraktı. Gerçek adı Daniil Yuvachev’di. Stalin döneminde yaşayan pek çok yetenekli yazar gibi o da 1941’de tutuklandı ve bir psikiyatri hastanesine yatırıldı. 1942’de Leningrad Kuşatması sırasında açlıktan öldü.

Çok sevdiğim bir yazar daha var: Polonya doğumlu Bruno Jasieński. 1929’da Sovyet vatandaşı oldu ve 1930’ların başlarında Sovyet Rusya’da son derece popülerdi. Büyük Temizlik sırasında, 1938’de tutuklandı ve Sibirya’daki bir gulag kampına gönderildi. Ne zaman, nasıl ve nerede öldüğünü kimse kesin olarak bilmiyor.

Bu iki yazarın hayatlarından bazı gerçek unsurları bir araya getirdim ve geri kalanını hayal ettim.

8. Lanetli Tavşan’dan Senin Ütopyan’a uzanan kitaplarınızda korku, bilimkurgu, ve fantastik kurgu arasında dolaşıyorsunuz. Türler arasında bu kadar özgürce hareket etmenizi sağlayan şey nedir? Bir öyküye başlarken önce türüne mi karar veriyorsunuz yoksa öykü kendi türünü mü buluyor?

Önce hikâyeye karar veriyorum ve içine olabildiğince çok tuhaf unsur yerleştirmeye çalışıyorum. Özellikle kısa öykü yazarken aklımda güçlü bir son oluyor. Sonra olay örgüsünü sondan başlayarak geriye doğru kuruyorum. Bu süreçte olayları gerçeklikten ve mantıktan olabildiğince uzaklaştırmaya çalışıyorum.

Bu yöntem uzun soluklu metinlerde işe yaramıyor çünkü uzun hikâyenin bir tür genel mantığa sahip olması gerekiyor. Bu açıdan bakıldığında hâlâ iyi hikâyeler yazmayı öğreniyorum.

9. Lanetli Tavşan’ın uluslararası başarısının ardından Senin Ütopyan’la oldukça farklı bir dünyaya geçtiniz. Bu iki kitap arasında sizin açınızdan en önemli değişim neydi? Senin Ütopyan’ı yazarken uluslararası okurun beklentilerinin farkında mıydınız?

Aslında Lanetli Tavşan ve Senin Ütopyan’daki bazı öyküleri aynı dönemlerde yazdım. Yayımlanmaları bir yana, başarılı olacaklarını bile hayal etmiyordum. Aklıma ne gelirse onu yazıyordum.

Ancak Senin Ütopyan’daki öykülerin çoğunu bilimkurgu dersi verdiğim dönemde yazdım. Her bahar döneminde açılan bu dersi 2013’ten 2021’e kadar ben verdim. Dolayısıyla robotlar, yapay zekâ ve bizi insan yapan şeyler üzerine düşünmek için epey zamanım oldu. Derslerimin temel konuları bunlardı ve öykülerim de anlattıklarımdan büyük ölçüde etkilendi.

Koreli okurların bile kitaplarımı okumasını beklemiyordum. Dolayısıyla uluslararası okuru hiç düşünmedim. Bununla birlikte, bilim ve teknoloji üzerine ders malzemelerini İngilizce, Lehçe ve Rusça farklı kaynaklardan derliyordum. Belki bunun da katkısı olmuştur.

10. Senin Ütopyan’da teknoloji, yapay zekâ, insanlar ve doğa arasındaki ilişkileri sorguluyorsunuz. Günümüzde bilimkurgunun geleceği anlamaktan çok bugünü anlamak için kullanılan edebî bir araç olduğunu düşünüyor musunuz?

Evet. Çünkü 19. ve 20. yüzyıl bilimkurgu yazarlarının kurguladığı geleceğin içinde zaten yaşıyoruz. Bir dönem için hayal olan her şeye sahibiz: Denizaltılar, elektronik kitaplar, akıllı telefonlar… Ay’a çıkabiliyor, uzay yolculuğu yapabiliyoruz.  Zaman makinesi dışında neredeyse her şey var.

Üretken yapay zekânın bu kadar gündemde olduğu, veri merkezlerinin su ve enerji kaynaklarımızı tükettiği, iklim krizinin insanları kelimenin tam anlamıyla öldürdüğü bir dönemde belki de durup bugünümüzü ciddi biçimde değerlendirmemiz gerekiyor.

Hikâyeler kendimizi ve dünyamızı anlamamıza yardımcı olur. Geçmişte de böyleydi, gelecekte de böyle olacak. İçinde yaşadığımız çağda bilimkurgu, bugüne bakmamızı sağlayan bir merceğe dönüştü.

11. Öykülerinizde olağanüstü olayları çoğu zaman açıklama gereği duymadan aktarıyorsunuz. Okura “bunun anlamı budur” demek yerine, tuhaf olanı kendi doğallığı içinde bırakıyorsunuz. Bu yaklaşım sizin için bilinçli bir yazarlık tercihi mi?

Bu, bir insan olarak bilinçli tercihim. Çünkü çoğu zaman çevremde olup bitenleri anlamıyorum. Gençken kafam çok daha karışıktı ve bu durum Lanetli Tavşan’daki öykülerime yansıyor. Şimdilerde dünyayı anlamaya çalışırken daha fazla deneyim kazandığımı düşünüyorum ama hâlâ kafam karışık.

Bir insanın kendi koşullarını anlamasının da ciddi sınırları olduğunu düşünüyorum. Herkesin kendine özgü düşüncesi ve konumu var, hiç kimse bunların hepsini bütünüyle kavrayamaz. Gündelik hayatta bile en yakın arkadaşlarımızı ya da aile üyelerimizi her zaman tam olarak anlayamıyoruz.

İnsan olmanın bu sınırlılığını ifade etmek istedim. Okurlara yorum yapabilecekleri bir alan bırakmak da istedim çünkü gerçek hayatta da olaylar böyle gelişiyor.

12. Kitaplarınızda insanın kendisinden çok daha büyük veya kontrol edemediği güçlerle karşılaşması sıkça işleniyor. “Korku” sizin için insanın bilmediği şeye duyduğu korku mu demek yoksa bildiği dünyanın bir anda değişebileceğini fark etmesi mi?

Dünyada tek bir insanın bilemeyeceği ya da anlayamayacağı şeyler her zaman var. Bu bilinmeyen unsurlar, hayatın akışı içinde bir anda ortaya çıkabilir. Korkutucu da olabilir, ilginç de. Hatta ikisi birden olabilir.

Dünyanın kendi yolunda ilerlediğini ve benim onu kontrol etme gücümün çok az olduğunu düşünüyorum. Örneğin Türkiye’deki okurların öykülerimi okuyacağını hiç hayal etmemiştim. Bu, iyi anlamda, tamamen beklenmedik bir şey. Ama aynı zamanda korkutucu. Okurlarıma ne söyleyeceğim? Ya benden nefret ederlerse? Ya da Bursa Uluslararası Edebiyat Festivali’ne gittiğimde otelimde bir Türk hayaletiyle karşılaşırsam? Aslında bu harika olurdu!

İnsanların geleceği bilmesine izin verilmiyor. Her şey olabilir ve biz de başımıza gelenlerle bir şekilde uğraşmak zorundayız. Bu açıdan bakıldığında hayat her zaman biraz korkutucu olabilir.

13. Yeni bir kitap üzerinde çalıştığınızı biliyoruz. Bizimle bu kitap hakkında paylaşabileceğiniz bir şey var mı? Önceki kitaplarınızla karşılaştırdığınızda bu çalışma, yazım sürecinde sizi farklı bir yere götürüyor mu?

Ben yine aynı kişiyim. Bu nedenle yeni çalışmamın da aşağı yukarı eski öykülerimle aynı yolu izleyeceğini düşünüyorum.

Engellilik üzerine kafa yoruyorum. Her toplumun engelliliği nasıl tanımladığı, bir insanın engelliliği nasıl deneyimlediği ve herhangi birimizin başkaları tarafından nasıl “istenmeyen bir unsur” olarak tanımlanabileceği üzerine çalışıyorum. Burada engele sahip olmaktan değil, onu deneyimlemekten söz ediyorum.

Belki de distopya, iktidardakiler için yararlı olduklarını kanıtlayana kadar herkesin önce istenmeyen biri olarak görüldüğü bir toplumdur.

Teknoloji, engelleri “aşmak” için harika bir araca dönüştü. Ancak insanlar en yeni teknolojik cihazları herkesin karşılayamayacağını çoğu zaman unutuyor.

Kurmakta olduğum distopik dünya henüz çok belirsiz. Tuhaf unsurları ve olayları bir araya getirmekten keyif alıyorum.

14. Lanetli Tavşan, Senin Ütopyan ve Kimse Bilmez kitaplarınıza bugün baktığınızda, değişmeyen Bora Chung’ı nerede görüyorsunuz? Ya da artık geride bırakmak istediğiniz bir yazarlık alışkanlığınız var mı?

Temel yaklaşımımın aynı kaldığını düşünüyorum. Güçlü ve tuhaf bir sonla başlıyor, geriye doğru ilerliyor ve olabildiğince çok mantıksız, akıl dışı sahne biriktiriyorum.

Ancak artık öğretmenlik yapmadığım için eskiden sahip olduğum ilham kaynağını kaybettim ve başka yerlerden malzeme toplamam gerekiyor. Öğretmenlik yaptığım dönemde hayatım çok daha düzenliydi. Ders programım, belirli sınav dönemleri, not verme ve evrak işleri vardı. Şimdi ise kaosun içindeyim. Bu kaostan yararlanmaya ve ondan yeni bir şeylerin doğmasını sağlamaya çalışmam gerekecek.