Annemin ölümünden üç ay sonra, mutfakla salon arasındaki Holbein baskısının altında iki parmak genişliğinde açık renkli bir iz gördüm. Çerçeve sağa kaymıştı. Bunu hemen fark ettim; çünkü annemin eşyalarını satmak için çektiğim fotoğrafta çerçevenin köşesi kapı pervazına değiyordu. Evin anahtarı yalnızca bendeydi. Sabah emlakçı gelecekti. Dolapları boşaltacak, birkaç hatıra alacak, sonra daireyi ona gösterecektim. Daha paltomu çıkarmadan, duvardaki resmin yerini ölçmeye başlamıştım.

Dışarıda ilk kar yağıyordu. Apartmanın girişinde ıslak kömür, kızarmış soğan ve eski deterjan kokusu vardı. Merdivenlerde Nihat Bey’e rastladım. Eskiden kapıcımızdı; artık yalnızca ortak alanlara bakıyordu. Sol ayağını sürüyerek yürür, kışın bile ince hırka giyerdi. “Yarın göstereceklermiş,” dedi. Başımı salladım. “Anneniz o resmi indirtmezdi.” Kovayı kaldırıp geçmem için kenara çekildi. Onun neyi bildiğini sormak aklıma geldi. Sormadım.

Evde lavabonun yanında iki bardak, yatakta annemin gri hırkası, pencerenin önünde kurumuş sardunya duruyordu. Üç ay boyunca hiçbirine dokunmamıştım. Annemin yokluğundan çok, gündelik hayatının yarıda kesilmiş oluşu yoruyordu beni. Çay kaşığını tabağa bırakırken çıkardığı sesi, dizleri ağrıdığında sandalyeden nasıl kalktığını, perdenin ipini iki kez çektiğini hatırlıyordum. Onu ne kadar iyi hatırladığımı düşündükçe içim rahatlıyordu. İnsan bazen hatırlamayı yeterli bir görev sanıyor.

Gravür, Holbein’in Ölüm Dansı dizisinden yapılmış eski bir çoğaltmaydı. Bir kadın sofradan kalkmak üzereydi; arkasındaki iskelet elini sandalyenin arkalığına uzatıyordu. Kadının yüzü pek seçilmiyordu. Küçükken iskeletin güldüğünü sanırdım. Annem “Orası boş kalmasın,” diyerek resmi hep aynı yere asardı. Çerçeveyi düzelttim. Camda kendi yüzüm, kadının sırtına ve iskeletin açık ağzına karıştı. Bir an görüntünün hangisinin önde olduğunu anlayamadım. Koridordan gelen ışık değişince her şey eski hâline döndü.

Mutfak kapısının yanındaki küçük sarı apliği yaktım. Annem geceleri yalnız onu yakardı. Çocukken su içmek için kalktığımda onu pencerenin önünde bulurdum. “Neyi bekliyorsun?” diye sorduğum bir gece, “Benden sonra burada oturacak kadını,” demişti. O zaman bu sözü yaşlıların tuhaf konuşmalarından biri saymıştım. Oysa annem o günlerde benim bugünkü yaşımdan gençti.

Çekmece kapanmıyordu. Arkasına sıkışmış teneke kutuyu çıkardım. İçinde düğmeler, negatif şeritleri, düğün fotoğrafları ve krem renkli zarflar vardı. En üstteki zarfta “Gelecekteki kadına” yazıyordu. Annemin el yazısıydı. Mektupta eski bir düğünden söz ediliyordu: terli camlar, et kokusu, orkestranın aynı parçayı iki kere çalması. Son satırda “Fotoğrafta onu görünce geçmişin gerçekten geçtiğine inanmak istedim,” yazıyordu. Arkasında yalnızca 217 sayısı vardı.

Gündüzleri çarşıdaki dükkânında vesikalık çeken, düğünlerde gelinlerle damatları dizen Rıza Bey’in geceleri evimize gelişini hatırladım. Saçlarını yağla geriye yatırırdı. Paltosu sigara ve fotoğraf banyosu kokardı. Zile basmaz, annem kapıyı aralık bırakırdı. Sarı apliğin altında fotoğrafları masaya yayarlardı. Annem bazılarını hemen geçer, bazılarına uzun süre bakar, birini ayırırdı. Bir keresinde fotoğrafı eline alınca “Bu yeni,” demişti. Rıza Bey “Geçen cumartesi,” diye cevap vermişti. Annemin eli titremişti. Ben bunu o zaman korku sanmıştım. Şimdi korkuyla umut arasında ne kadar az fark olduğunu biliyordum.

Kutudaki iki fotoğraf aynı düğünde çekilmişti. Birinde kalabalık masa bütünüyle görünüyordu. Ötekinde sağdaki kadın makasla kesilmişti; yalnızca sandalyeye tutunan eli kalmıştı. Eli tanıdım. Terzi Mediha Hanım, iğneyi kumaşa geçirmeden önce parmaklarını öyle açardı. Okul önlüğümü dikmişti. Sonra bir kış kaybolmuş, oğlunun yanına taşındığı söylenmişti. Oğlunun hangi şehirde olduğunu kimse bilmiyordu. Ben de sormamıştım.

Gravürün camından küçük bir çıtırtı geldi. Çerçeveyi indirdim. Arkasındaki mukavvanın bandı gevşemişti. Altından sararmış bir yarışma duyurusu çıktı: “GELECEĞE MEKTUPLAR. Yalnızca kadınların katılımına açıktır.” Mektuplar yirmi beş yıl saklanacak, aynı adreste oturan bir kadına ulaştırılacaktı. Katılımcıların adları kenara yazılmıştı: Nevin, Mediha, Nermin. Annemin adı sonuncusuydu. Dördüncü satır boş bırakılmıştı.

Mukavvanın arkasında üç kadının bizim mutfakta çekilmiş fotoğrafı vardı. Gravür aynı yerde asılıydı. Kadınlardan biri öğretmen Nevin, diğeri Mediha, üçüncüsü annemdi. Arkasında 1962, 1987 ve 2012 tarihleri yazıyordu. Her tarihin yanında bir çarpı vardı. Fotoğrafı çevirdim, tekrar baktım. Annemin yüzü fotoğrafın çekildiği yıldan daha yaşlı görünüyordu. Bunun ışıkla ilgisi olabilirdi. Fakat fotoğraftaki çatlak fincan, şimdi masada duran fincanın aynısıydı.

Fotoğrafların yanlış tarihlendiğini düşündüm. 1962 yazan fotoğrafın arkasına aynı kurşunkalemle 1987, onun altına da 2012 eklenmişti. Her tarihin yanında küçük bir çarpı vardı. Annem takvimlere böyle işaretler koyardı. Bir işi bitirdiğinde değil, artık yapılmayacağı kesinleştiğinde.

Sabah ezanından önce mutfağın ışığını söndürdüm. Kar durmuştu. Salon kapısı aralıktı. Holbein’in ölüm dansından çoğaltılmış gravürdeki kadın bu açıdan sırtını dönmüş görünüyordu; iskeletin eli çerçevenin gölgesinde kaybolmuştu. Bir çıtırtı duydum. Çerçeve hafifçe eğilmişti. Çivinin çevresindeki sıva ufalanıyordu. Resmin yer değiştirmesini açıklamak kolaydı. Annemin kırk yıl boyunca aynı resme bakmasını açıklamak değildi.

Öğleye doğru Rıza’nın fotoğrafhanesine gittim. Tramvay çoktan kaldırılmıştı, ama sokağın adı hâlâ Tramvay Arkası’ydı. Eski dükkânda telefon kılıfları satılıyordu. Genç satıcı Rıza’nın altı yıl önce öldüğünü söyledi. Elimdeki fotoğrafı görünce depodaki kutuları gösterdi. Islak karton, eski kimyasal ve sıcak plastik kokusu vardı. Kutulardan kırmızı kalemle tutulmuş bir defter çıktı. Düğün salonları, kaporalar, teslim edilmeyen vesikalıklar. Son sayfalarda yeni bir sütun açılmıştı: ‘Ayrılanlar.’ Karşılarında bizim apartmanın numarası tekrar ediyordu. Üçüncü kat sağ. Üçüncü kat sol. Karşı bina üçüncü kat.

Bir satırda annemin adı vardı. Hemen altında terzi Mediha’nınki. Mediha’yı hatırlıyordum. Okul önlüğümün söküğünü dikmiş, iğneleri dudaklarının arasına sıkıştırdığı için annem onu azarlamıştı. Bir gün kayboldu. Oğlunun yanına taşındığını söylediler. Hangi şehirde yaşadığını kimse bilmiyordu. Yıllarca bu ayrıntıyı tuhaf bulmadım. Apartmanlarda insanların gidişi çoğu zaman merdiven temizliğinden daha az konuşulur.

Defterin arasından bir fotoğraf düştü. Mediha bizim mutfakta oturuyordu. Gravür arkasındaydı. Önünde çatlak fincan. Sağ köşede annemin kolu görünüyordu; kadraja girmemek için geri çekilmiş olmalıydı. Fotoğrafın arkasında ‘Kaldı’ yazıyordu. Tarih: 19 Ekim 1987. Fotoğraftaki gravürde iskeletin eli kadının omzuna değil, sandalyenin arkalığına dayanıyordu. Büyütme hatası mıydı, camın yansıması mı? Fotoğrafı yeniden kaldırdığımda kadının yüzü anneme daha çok benziyordu.

Eve döndüğümde emlakçı kapıdaydı. Dairenin fotoğraflarını çekti. Gravürü indirmemi istedi. ‘Kalabalık yapıyor,’ dedi. Çerçeveyi kaldırırken arkasından bir katılım belgesi düştü. GELECEĞE MEKTUPLAR. Yalnızca kadınların katılımına açık. Üç isim: Nevin, Mediha, Nermin. Dördüncü satır boştu. Altında küçük harflerle: ‘Mektuplar yirmi beş yıl sonra aynı adreste oturan kadına teslim edilecektir.’ Annem kenara ‘Adres değişirse?’ yazmıştı. Başka bir el, ‘Kadın bulunur,’ diye cevap vermişti.

Akşam Nihat’ın kapısını çaldım. Karısı Sevim hamur yoğuruyordu. Mercimek çorbasının kokusu mutfağı doldurmuştu. Mediha’nın fotoğrafını önlerine koydum. Nihat gözlüğünü çıkardı. ‘Oğluna taşındı,’ dedi. Sevim elindeki bezi katladı. ‘Oğlu yoktu,’ dedi. Nihat karısına baktı. ‘Kızı vardı. Dokuz yaşındaydı.’ Çorbanın kapağı kaynayan buharla oynuyordu. ‘O gece gördüm,’ dedi Sevim. ‘Mediha bodruma indi. Annen de arkasından gitti. Fotoğrafçı bekliyordu.’

Nihat televizyonu kapattı. ‘Karanlık oda kurmuştu Rıza,’ dedi. ‘Birkaç ay kullandı.’ ‘Sonra?’ diye sordum. Sevim cevap verdi: ‘Sonra kadın ortadan kayboldu. Ben annene sordum. Bana sus dedi.’ Nihat birden, ‘Kimseye bir şey yapmadık,’ dedi. Henüz kimse onları suçlamamıştı. Çorbanın üstünde ince bir yağ tabakası soğuyordu. Sevim gözlerini ondan ayırmadan, ‘İnsan bir şey yapmayarak da yıllarca uğraşabilir,’ dedi.

Bodrumun kapısını Nihat açtı. Eski kazan sökülmüş, yerine su sayaçları takılmıştı. Fotoğraf banyosunun duvarında sarı kimyasal lekeleri kalmıştı. Köşede ters çevrilmiş bir sandalye, kırık büyütücü, çatlamış cam küvet vardı. Sandalyenin kısa ayağının altına karton sıkıştırılmıştı. Kartonu aldım. Üzerinde ‘Mektup teslim edildi’ yazıyordu. Tarih yine 19 Ekim 1987. Nihat arkamda, ‘Annen onu öldürmedi,’ dedi. Ben böyle bir şey sormamıştım. ‘Mediha sonra çıktı.’ ‘Nereye?’ dedim. ‘Görmedim.’ ‘Çıktığını nereden biliyorsun?’ Nihat cevap vermedi.

Yukarı çıkarken ikinci kattaki kapı aralandı. Bir kadın bizi gördü, sonra sessizce kapattı. Birkaç dakika sonra kapının arkasından televizyon sesi yükseldi. Apartman hâlâ kendi gündelik işlerine devam ediyordu. Bir kayıp, otuz dokuz yıldır burada kapı zili, kira artışı ve temizlik günü kadar sıradan bir bilgiye dönüşmüştü.

Annemin çekmecesinde son bir zarf vardı. İçinden dört sayfalık bir ifade tutanağı çıktı. Annem, Mediha’nın bodruma indiğini, Rıza’nın ona eski bir düğün fotoğrafı gösterdiğini, ardından uzun süre tartıştıklarını anlatmıştı. Son satırda “Şikâyetçi değilim” yazıyordu. İmza anneminkine benzemiyordu. Kâğıdı ters çevirdiğimde, arka yüzünde Geleceğe Mektuplar yarışmasının değerlendirme formunu gördüm. Nevin, Mediha, Nermin. Üçünün karşısında da aynı sözcük vardı: “Uygun.” Dördüncü satır boş bırakılmıştı. Kâğıdı pencereye doğru kaldırdım. Annemin ifadesindeki son cümle, arka yüzdeki boş satırın tam altına denk geliyordu. Kâğıdı çevirdiğimde “Şikâyetçi değilim” kayboluyor, boş satır yeniden beliriyordu. Annem yıllarca bu kâğıdı saklamıştı. Hangi yüzünü daha çok okuduğunu bilmiyordum.

O gece salondaki kanepeye uzandım. Mutfak kapısı aralıktı. Gri ışık boş odaya yayılıyordu. Uzak bir daireden piyano sesi geliyordu. Biri dört notayı tekrar ediyor, beşinciye geçemiyordu. Gravürü duvara ters çevirmiştim. Yine de camın ardında kadının sofradan kalkamadığını biliyordum. Bir ara gözümü açtım. Mutfak sandalyesinde sırtı dönük biri oturuyordu. Lambayı yaktığımda sandalye boştu. Üstüne annemin gri hırkasını bırakmıştım. Yalnız hırkanın kolları, az önce birinin dirseklerine kadar sıvanmış gibi içeri kıvrılmıştı.

Sabah emlakçı fotoğrafları gönderdi. Mutfak fotoğrafında gri hırkalı bir kadın pencereye dönük oturuyordu. O sırada salonda olduğumu hatırlıyordum. Emlakçıyı aradım. ‘Siz oturdunuz,’ dedi. ‘Çekmemi istemediniz, sonra izin verdiniz.’ Fotoğrafı büyüttüm. Kadının ensesinde saçları anneminki gibi toplanmıştı. Arkadaki duvarda gravür asılıydı. Oysa emlakçı istemiş, ben indirmiştim. Fotoğrafı hangi sırayla çektiğini bilmiyordum. Hatırladığım her şey doğru olabilirdi; yanlış olan yalnızca sıralamasıydı.

Sevim öğleye doğru aradı. ‘Mediha’nın kızını buldum,’ dedi. Adını söylediğinde boğazım kurudu. Aynı belediyede çalışıyorduk. Koridorda karşılaştığım, kahvesini tek başına içen kadındı. Annesinin terzi olduğunu hiç anlatmamıştı. Ben de hiç sormamıştım. Onu masasında buldum. Ekranda eski bir fotoğrafı büyütüyordu. Bir kadının yüzünün sağ tarafı kesilmişti. Sol göz annemin kutusundan çıkan fotoğraftaki gözle aynıydı. Beni görünce, ‘Buldun mu?’ dedi. Soruyu ne zamandan beri beklediğini anlayamadım.

Çantamdan tutanağı çıkardım. Kadın ekrandaki fotoğrafı kapatmadı. ‘Anneni hatırlıyorum,’ dedim. ‘Ben de,’ dedi. ‘Saçının sabun kokusunu. Parmaklarındaki iğne deliklerini. Beni almaya geleceğini söylediği günü.’ Kâğıda baktı. ‘Bunu bana verecek misin?’ diye sordu. Elimi kaldırdım. Telefon çaldı. Emlakçıydı. Alıcı bulunmuştu. Peşinat yatıracaklardı. Kadın önümde bekliyordu. Tutanağın kenarı parmaklarımın arasında ısındı.

‘Önce aslını bulmam gerek,’ dedim. ‘Bir yanlışlık olmasın.’ Kadın elini indirdi. Bir şey söylemedi. Bilgisayarında annesinin fotoğrafı açık kaldı. Kesilmiş yüzün öteki yarısını aramıyordu artık; gözlerini benim yüzümden ayırmıyordu. Emlakçıya döneceğimi söyleyip koridora çıktım. Asansörün parlak kapısında kendimi gördüm. Anneme benzemiyordum. En azından o sabah benzemiyordum.

Akşam eve gidip tutanağı yeniden zarfa koydum. Emlakçı için anahtarları masanın üstüne bıraktım. Gravürü düzeltirken camın altında yeni bir çizik gördüm. Kadının omzuna uzanan kemikli elin hemen altında, baskının kararmış yerinde küçük beyaz bir boşluk açılmıştı. Camı silince kayboldu. Koridordan gelen rüzgâr kapıyı birkaç santimetre kapattı. Piyano bu kez beşinci notaya geçti.

Yarışma belgesindeki dördüncü satıra bakarken kalemi elime aldım. Yazacak bir isim vardı. Gün boyu onu söylemiş, telefonuma kaydetmiş, bilgisayar ekranında görmüştüm. Mektubu o kadına vermeyi düşünmüştüm. Sonra bunun henüz doğru zaman olmadığına karar vermiştim. Zarfın üzerine yalnızca ‘Gelecekteki kadına’ yazdım. Adı boş bıraktım. Sabah anahtarı teslim ederken emlakçı zarfı gösterdi. ‘Bu da mı kalacak?’ dedi. ‘Kalsın,’ dedim. ‘Evle birlikte.’

Merdivenlerden inerken ikinci kattaki kadın kapısını açtı. ‘Annenin eşyalarını bitirdin mi?’ diye sordu. ‘Bitti,’ dedim. Oysa cebimde hâlâ tutanağın ilk sayfası vardı. Dışarıda kar eriyordu. Otobüs durağına yürürken telefonum titredi. Mediha’nın kızından bir mesaj gelmişti. Ekrana baktım. Mesajı açmadım. Bir süre sonra bildirim kayboldu. Onun adını hatırlıyordum. Yüzünü, sesini, annesinin iğne delikli ellerini de. Telefonu çantama koydum. Durağa yanaşan otobüsün kapısı açıldı. Bindim.