Edebiyatın sokağa dökülme vaktidir

Sonda söyleyeceğimi başta söyleyeyim: Edebiyat artık yalnızca salonlarla sınırlı kalmamalı, sokağa da inmeli.

Sokak edebiyatı festivalleri düzenlenmeli örneğin: Kafeler, parklar, bahçeler, meydanlar ve sokaklar bu festivallerin doğal mekânlarına dönüştürülmeli. Edebiyat, kendine ayrılmış kapalı salonlardan çıkıp gündelik hayatın akışına karışmalı.

Grafiti sanatçılarının çalışmaları, rap ve hip hop sanatçılarının performansları, şiir okumaları ve sokak tiyatrosu edebiyata eşlik etmeli. Açık mikrofonlar/kürsüler kurulmalı; isteyen kendi şiirini, öyküsünden bir parçayı ya da sevdiği bir yazarın metnini okuyabilmeli. Genç şairler, amatörler ve daha önce hiçbir edebiyat etkinliğine katılmamış insanlar da söz alabilmeli buralarda. Sokak müzisyenleri, çizerler ve performans sanatçıları da bu buluşmanın parçası olmalı.

Yerel yönetimlerden izin alınarak bir sokak ya da cadde araç trafiğine kapatılmalı. Yayınevleri, bağımsız kitapçılar, sahaflar, edebiyat dergileri ve fanzinler burada stantlar açmalı. Spontan imza günleri, kısa söyleşiler, ayaküstü yazar-okur buluşmaları düzenlenmeli. Belki bir köşede şiir okunurken birkaç metre ötede bir fanzin hazırlanmalı; başka bir yerde bir yazar okurlarıyla konuşurken duvara bir grafiti sanatçısı kendi cümlesini ve figürünü bırakmalı.

Elbette yoğun bir insan akışı olmalı burada; ama araçlar kesinlikle bulunmamalı. Yaya merkezli mekanlar kentlilerin hakkı değil mi?

İnsanlar yalnızca bir etkinliği izlemek üzere gelmemeli, sokaktan geçerken edebiyatla karşılaşabilmeli. Çünkü asıl mesele, edebiyatı başka bir kapalı mekâna taşımak değil; onu gündelik hayatın dolaşımına katmak.

Kısacası, edebiyatı farklılaştırmanın vaktidir. “Gençler okumuyor!” ezberini anlamsızlaştırmanın yolu da bu.

Hiçbir mekânsal tercih masum değildir ya da “yüksek kültür” ve “popüler kültür”

Her mekânsal tartışma gibi bu da önce akademide ve düşünürler arasında başladı. Sonra kendine mekânsal bir yansıma buldu; bazen bilinçli, bazen “bilinçsiz”.

Tartışmanın izini Adorno, Williams, Bourdieu ve Milner’a uzanan gerilimli ve yer yer kırılmalı bir hatta bulabiliriz.*

Maalesef çoğu tartışmada olduğu gibi bunda da ifrat ve tefrit kutuplarında seyrüsefer edildi. Bazıları seçkinciliğe düştü; diyelim Tanpınar’ı, Oğuz Atay’ı ve benzeri nitelikteki yazarları edebiyat saydılar yalnızca. Çok satana ya da polisiyeye “popüler kültür” diyerek burun kıvırdılar.

Diğer yandan ise eleştirinin kendini ortadan kaldırmasıyla sonuçlanan kültürel popülizm tuzağına düşüldü ve dendi ki: Bütün kültürel ürünler eşittir!

O vakit bir eseri hangi ölçütlere göre eleştirebiliriz? İşte bu soru atlandı.

Elbette edebiyatın ölçütleri vardır, eleştirinin ölçütleri vardır. Bu tartışma başka bir yazının konusu ama özetle her kültürel ürünün incelenmeye değer olduğunu iddia etmek ile her kültürel ürünün estetik açıdan eşdeğer olduğunu iddia etmek bir ve aynı olmamalı.

…

Edebiyatı salonları doldurarak onun niteliğini belirleyemezsiniz. Teknik direktörün takım elbise giymesi, futbol takımını nitelikli hale getirmez, onu, iyi futbol oynuyor hale hiç getirmez.

Edebiyat sokaklara dökülsün artık! “Ciddileşme” saplantısından kurtulsun.

*Okuma notu:

“Yüksek kültür” ile “popüler kültür” arasındaki tartışmanın izini daha derinlemesine sürmek için okuma önerileri. (Sıralı okuma önerilir.)

Milner, A. (1996) Litrature Culture & Society. UCL Press.

Williams, R. (2017) Kültür ve Toplum: 1780-1950. İletişim Yayınları.

Bourdieu, P. (2023) Kültür Üretimi – Sembolik Ürünler / Sembolik Sermaye. İletişim Yayınları.

Adorno, T. W. (2020) Kültür Endüstrisi – Kültür Yönetimi. İletişim Yayınları.