Julius Fučík’in Darağacından Notlar yapıtını bitirdiğim an, usuma ilk üşüşen şey o küçücük kâğıt parçacıkları oldu. Konforlu bir masanın başında, özgürce seçilmiş sözcüklerin ışıltısıyla kurulmuş olağan bir yapıt görmüyorum önümde. Duvarların kulak kesildiği, kapıların sinsice gözetlediği, ölümün karanlık geçitlerde ağır adımlarla dolaştığı bir tutsaklık evrenindeyim şimdi. Elinde kıvrılan kalemle tutunmaya çalışan bir insan duruyor tam karşımda… Yazdığı her sözcük, doğduğu an suç sayılıyor ve kurduğu her cümle, onu darağacına bir adım daha yaklaştıran o kara belge tomarına yeni kâğıtlar ekliyor.
Yazıyor yine de…
Çünkü kimi zaman yaşamak dediğimiz şey, akciğerlere hava doldurup durmanın ötesine geçer ve geride silinmez bir ses bırakabilme savaşımından oluşur.
Fučík, Nazilerin işgal ettiği Çekoslovakya topraklarında yer altı direnişinin ateşini büyüten bir gazeteci ve yazardı. 1942 Nisan’ında bir gece Gestapo tarafından tutuklandı. Prag’ın o soğuk Pankrác Tutukevi’ne sürüklendi; sorgulandı, ezildi, insan gövdesinin dayanma sınırlarını zorlayan ağır işkencelerden geçti. Ondan adlar, gizli adresler, direniş bağları ve Komünist Parti’nin damarlarını açığa çıkaracak ana bilgiler isteniyordu. Oysa onun göğsünde çok daha derin bir boran kopmaktaydı: Korkuyla inanç, gövdenin sızısıyla insanlık onuru ve ölümün gerçeğiyle yarınlara duyulan güven çarpışıyordu gece boyunca…
Darağacından Notlar, işte bu çetin çarpışmanın ortamından doğdu.
Yazın dünyasının o dingin ve alışılmış çalışma düzeninden alabildiğine uzakta kaleme alındı bu yazılar. Fučík’in önünde geniş yazı kâğıtları, sıralanmış yapıtlar, sözlükler ve güvenli bir odanın sıcaklığı yoktu. Küçük kâğıtlara, tutukevi dilinde “moták” denen o ufacık yazı parçalarına sığdırıyordu çığlığını. Tümü 167 parçadan oluşan bu birikim, iki Çek tutukevi görevlisinin, Adolf Kolínský ile Josef Hora’nın yürekli yardımlarıyla dışarıya çıkarıldı. Görevlilerin yaptığı bu işi birkaç kâğıdı eşikten öteye geçirdiğini söylemek eksik kalır. Onlar, yok oluşun aç tırnakları arasından bir insan sesini çekip çıkardılar…
Bir yapıtın soluğunu kurtarırken kendi canlarını tehlikeye attılar.
Bu yüzdendir ki Darağacından Notlar’ın gerçek doğumuna göz önünde bulunmayan nice el omuz verir. Yazan kuşkusuz Fučík’tir; ancak bu sesin çağları aşıp bize ulaşmasında sessiz ve ulu bir dayanışma bağı örülmüştür. O kâğıtları alan, koynunda saklayan, cebinde taşıyan, kapılardan geçiren ve bir sonraki yüreğe ulaştıran adsız insanlar…
Tek bir sözcük özgürlüğe kavuşsun diye kimi zaman koca bir kalabalığın korkusunu yenmesi gerekir…
Fučík, son cümlesini de kâğıda düşürdükten kısa süre sonra Berlin’de yargılandı ve 8 Eylül 1943’te Plötzensee Tutukevi’nin soğuğunda öldürüldü. Böylece yazının sonundaki nokta, bir insan ömrünün son çırpınışıyla birleşip mühürlendi. Ancak ölüm, yazılanların üzerini örtmeye yetmedi. Tersine, o ufacık kâğıtlarda gizlenen diri ses, kalın duvarları aştı ve başka ülkelere, başka kuşakların yüreğine bir ırmak gibi aktı…
Sayfaları çevirirken bir tutsağın olağan güncesiyle baş başa kalmaz insan. Fučík, hücrede yaşananları betimlerken kendi duygu evrenini, yol arkadaşlarını, sorgucuları, tutukevi görevlilerini ve ölümü soluyan insanları derinlemesine gözlemler. Kapkara hücrelerde küçücük kıpırtıların nasıl kocaman anlamlara dönüştüğünü kavrar. Bir bakışın ışıltısı, dostça bir el sıkışı, uzaklardan yükselen bir türkü, duvara vurulan gizli imler ya da olağan bir selam, burada insanı yaşama bağlayan sağlam birer köprüye dönüşür.
Tutukevi, kişiyi insanlığından soymak üzere kurulmuş acımasız bir çarktır. Adınız sökülüp alınır, yerinize bir rakam yapıştırılır. Gövdeniz denetlenir, sesiniz boğulur, zamanınız bölünür. Buna karşılık Fučík, çevresindeki canlara adlarını yeniden verir. Onların korkularını, küçük sevinçlerini, ayağa kalkış biçimlerini geçmişin belleğine yazar. Baskının karşısına insan yüzlerini kararlılıkla koyar ve böylece kıyıcıların insanı soğuk bir rakama indirgeme çabasını darmadağın eder…
Beni bu sayfalar arasında en derinden sarsan tutum, Fučík’in ölümün kapıda beklediğini bilmesine karşın yarınlara sırtını çevirmeyişi… Yarınları göremeyeceğini sezdiği o karanlık anlarda bile geleceğe beslediği sarsılmaz inancı… Nazilerin er geç yenileceğinden en küçük bir kuşku duymaz. Sosyalizmi, insanlığın varacağı ortak ve adil yaşam düzeni sayar. Bundan ötürüdür ki Fučík, dünyayı bulduğu umutsuz biçimiyle betimlemekten öte, olması gereken dirlik üzerinden yeniden kurar. Soluduğu korkunçluğun bağrından umut dolu bir ülke yaratır.
Yapıtın başından geçenler de en az yazılış öyküsü kadar sarsıcıdır…
İlk Çekçe basım 1945’te okurla buluştu. Savaş bitmiş, Nazilerin yönetimi yıkılmış, Fučík ise direnişin simgeleşen adlarından birine dönüşmüştü. Ne yazık ki yazı, okura sunulurken dönemin yönetimsel amaçlarına göre biçimlendirildi. Kimi bölümler kırpıldı, kimi ayrıntılar gölgede bırakıldı, notların belirli yönleri parlatıldı. Yaşayan, çelişkileri bulunan gerçek bir insanın sesi, lekesiz bir yiğit kalıbına sokulmak istendi.
1989’dan sonra eski yiğitlik söylenceleri dağılmaya başlayınca Fučík’in adı, bu kez karşı kıyıdan yargılanmaya başlandı.
Bir zamanlar eksiksiz bir direnişçi diye övülen yazar, bu yeni ortamda korkaklıkla ve yoldaşlarını ele vermekle suçlandı. Söylentiler büyüdü; önce göklere çıkarılan insan, ardından yerin dibine geçirildi. Oysa iki tutum da Fučík’i kendi çağına, dönemin ağır koşullarına ve insani sınırlarına yerleştirmeyi başaramadı…
1990’lı yıllarda el yazıları üzerinde yürütülen bilimsel incelemeler, notların özbeöz Fučík’in kaleminden çıktığını kuşkuya yer bırakmayacak biçimde kanıtladı. Bu incelemeler, ilk basımlarda uygulanan kesintileri ve yasakçı ayıklamayı da doğruladı. Ardından yazının eksiksiz basımları hazırlandı. Böylelikle okur, devletçe benimsenmiş düşünce düzeninin süzgecinden geçirilmiş yapay bir yazının yerine Fučík’in kendi elinden çıkan yalın bütüne ulaşma olanağını yakaladı.
Bugün Prag Müzesi’nin arşivinde korunan bu parçalar, bir yazın yapıtının çok ötesinde anlamlar taşır. Üzerlerinde acılı bir tutsağın parmak izi, acelece kurulmuş cümlelerin sıcaklığı, korku ile yürekliliğin ortak gölgesi durur.
Fučík’in notlarında beni en çok etkileyen cümle, insanlığa yönelttiği o “uyanık olun” haykırışıdır. Bu haykırış, zamanla sığ bir yönetimsel başkaldırı savsözü gibi anılıp durdu. Oysa onu basmakalıp kabuğundan sıyırarak yeniden duymak zorundayız. Uyanık kalmak; kıyımın ilk adımlarını sezebilmek, bir insanın adının soğuk bir rakama dönüştürülmesine başkaldırmak, korkunun toplumu içten içe çürütmesini önlemek, uydurma yiğitler yaratma tutkusuna da karalama isteğine de uzak durabilmektir…
Darağacı, Fučík’in soluğunu kesti belki; ancak o gür sesi susturmaya gücü yetmedi. Küçücük yazı kağıtları, kalın duvarları, katı sınırları ve yönetim iklimlerini aşarak çağımıza ulaştı. Şimdi bu sesin önünde dururken bize düşen görev, onu kutsal bir tapınma simgesine dönüştürmek ya da geçmişin tutkularıyla küçültmeye çalışmak olmamalıdır. Yapabileceğimiz en soylu davranış, kulak verip yürekten dinlemektir…
Çünkü kimi yapıtlar salt okunup geçilmek için kaleme alınır. Kimileri yaşananları yazıya geçirmek için… Kimileri de gelecek kuşakların yolu üzerine dikilmiş birer uyarı ışığıdır. Darağacından Notlar ise bütün bu özellikleri bağrında harmanlar:
Bir insanın son tanıklığı, bir dönemin kapkara aynası ve ölümün tam kıyısından yaşama yöneltilmiş dopdolu bir sesleniş…
Darağacından Notlar
Julius Fučík
Yordam Kitap
Türkçesi: Celal Üster
