“Katil uşak” polisiye edebiyatın en büyük ve kalıcı klişesi. Bir polisiyeyi okurken sık sık “katil kim?” sorusunu sorarız. Muzip arkadaşlar, çoğunlukla polisiye yazarları bizi tiye almak için bu soruya “Katil uşak” diye cevap verirler.

Polisiye yazarı ve çevirmen Algan Sezgintüredi ile suç araştırmaları uzmanı ve emekli emniyet müdürü Mesut Demirbilek bir süredir gerçek olaylara dayanan Kavgaz roman dizisini kaleme alıyorlar. Genç komiser Mutlu Kavgaz’ın maceraları 1987’de geçen “Çantacı” ile başlamıştı. Onu “Pilot” izledi. Dizinin üçüncü kitabı ise “Armatör” adını taşıyor.

Geçen yıl, İstanbul Kara Hafta Polisiye Festivali’nde sohbet ederken Mesut Demirbilek’e yazmakta oldukları yeni cildi sormuştum. O da kitabın konusundan kısaca söz ettikten sonra gülerek “bu kez büyük bir yenilik yaptık, katil uşak” demişti.

“Katil kim?” diye sorunca “katil uşak” diye cevap vermek aslında “soruna cevap vermeyeceğim, tembellik etme, romanı oku, katil kimmiş anla” anlamına da gelir. Ben de Mesut Demirbilek böyle bir espri yapıyor diye düşünmüştüm.

Çok polisiye okudum, polisiye klasiklerini de okudum ama katilin uşak olduğu bir polisiyeye rastlamadım. Arthur Conan Doyle’un The Musgrave Ritual (1893) adlı öyküsünde hizmetkâr figürü suç ve sırla ilişkiliymiş. Herbert Jenkins’in 1921’de yayımlanan “The Strange Case of Mr Challoner” adlı öyküsünde uşağın doğrudan katil olduğu ortaya çıkıyormuş.  Ama “Katil uşak” klişesi Mary Roberts Rinehart’a atfediliyormuş. 1930 tarihli romanı Kapı’da katilin uşak olduğu ortaya çıkıyormuş. Ve bu roman büyük başarı kazanmış. Çünkü sadece bir yıl önce polisiyenin kurallarını yazan, ünlü sanat eleştirmeni ve polisiye roman yazarı SS Van Dine, 11 numaralı maddede şöyle diyormuş; “Yazar tarafından suçlu olarak bir hizmetçi seçilmemelidir. Bu, çok kolay bir çözümdür. Suçlu, kesinlikle değerli bir kişi olmalıdır – normalde şüphe altına girmeyecek biri.”

Rinehart’ın romanın başarısından sonra, “katil uşak” deyimi polisiye ile alay eden bir popüler kültür şakasına dönüşmüş, alay konusu olmuş, komedyenler espri olarak kullanmaya başlamış, bir daha da pek uşağın suçlu olduğu polisiye yazılmamış. (https://www.theguardian.com/books/booksblog/2010/dec/09/why-we-think-the-butler-did-it).

Tüm bu bilgileri edinince, katilin uşak olduğu bir roman yazmak polisiye edebiyatında bir meydan okuma gibi de algılanabilir yani cesur bir iş olurdu. Bu merakla okumaya başladım Kavgaz’ın Armatör macerasını. Oysa bu merakı gidermek için romanı okumaya gerek yoktu, çünkü kitabın arka kapak yazısı yeterli fikri oluşturacak detaylara sahipti.

Arka kapak yazısının bir bölümü şöyle; “1990. Yaz. Sıcak. Gazetelerin üçüncü sayfaları kalabalık. Polis telsizi susmuyor. Nelson Mandela 27 yıl sonra serbest bırakılıyor. Ruanda’da soykırıma varacak iç savaş patlak veriyor. Adnan Menderes’in naaşı İmralı Adası’ndan İstanbul’a getirilip, Topkapı’da yaptırılan anıt mezara devlet töreniyle defnediliyor. Çetin Emeç, Turan Dursun, Bahriye Üçok öldürülüyor. İstiklal Caddesi’nin simgesi tramvay, 30 yılın ardından hizmete açılıyor. Windows 3.0 piyasaya sürülüyor. Bu sırada… Memleketin en meşhur armatörü sırra kadem basıyor.
Deniz ticareti, nakliyat, gemiler, kıtalararası işler. Hepsi onda. Adı Talip Uzunkaya. Dosyaya göre Tarabya’daki köşkünden 21 Nisan Cumartesi sabahı, saat sekiz civarı çıkıyor. Çıkış o çıkış. O sabah uşağı hariç evin tüm çalışanları izinli. Uşak ortada yok.”

Bu tanıtımdaki “uşağın kaybolması” detayı, klasik Anglo-Sakson polisiyelerdeki “the butler did it” (katil uşak) klişesini bilinçli biçimde çağırıştırıyor gibi görünüyor. Ama acaba öyle mi? Şunu belirtmek gerekir ki bir kitap eğer bir “katil kim” polisiyesi ise hiçbir polisiye yazarı kitabın arka kapağında katilin kim olduğunu belirtmez, zaten hiçbir polisiye okuru da son sayfayı okumadan katili bilmek istemez, son sayfaya kadar merak etmek ister. Yani ben de katilin uşak olmayabileceği düşüncesi ile okumaya başladım. Ama katilin uşak çıkma ihtimalini de ihmal etmedim.  

Kavgaz dizisi bir anlamda nostaljik ya da tarihi polisiye sınıfına da girer, çünkü Türkiye’nin yakın tarihine ayrıntılı olarak bakar yazarlarımız ve politik ve ekonomik yönlerini ihmal etmeden o günlerin yaşamını romana yansıtırlar. Armatör’de de böyle olmuş. Algan Sezgintüredi ve Mesut Demirbilek bizi 1990’nın Haziran ayına götürüyor. Bir anda 1990’a ışınlanıyorsunuz ve anlatılan ayrıntıları, eşyayı acaba öyle miydi, diye düşünerek okuyor, anıları yad ediyorsunuz.

Tanıtım metinlerinde söylendiği gibi Armatör, “Gerçek olaylardan ilham alan” bir dönem polisiyesi.  ChatGBT’ye “Mutlu Kavgaz kimdir?” diye sordum “Mutlu Kavgaz: Peyami Safa’nın Server Bedi polisiyelerindeki maceracı çizgiye, Osman Aysu’nun hızlı aksiyon kahramanlarına, Ahmet Ümit’in toplumsal polisiyesine, Celil Oker’in kentli noir atmosferine aynı anda temas eden bir karakter” diye cevap verdi. Ve son cümlesi şu oldu; “Mutlu Kavgaz, suç çözen bir kahramandan çok, Türkiye’nin karanlık modernleşmesini soruştururken kendi konumunu da anlamaya çalışan geçiş dönemi polisidir.”

Bence Mutlu Kavgaz geleneksel polisiye kahramanlarına ters ama günümüzün eğilimlerine uygun bir tip. Genç, hırslı, işinde başarı ve deneyim kazanmaya çalışan, bu sırada kurumsal hiyerarşiyle ve iş arkadaşlarının rekabetleriyle boğuşan, bu tür polisiyelerde klişeleşmiş şekilde üstlerinden tam destek görmeyen, çoğu zaman olayların politik boyutunu sonradan fark eden ya da aldırmayıp işine yoğunlaşan bir karakter. İnandırıcı, bunları yaşamıştır diye düşündüğünüz bir kahraman. Mesut Demirbilek’in emniyet deneyiminin kahramanına yansıdığını hissediyorsunuz.

Armatör’de artık 25 yaşında ve komiser olma aşamasında Mutlu Kavgaz. Bir anda yok olan, ölü mü, diri mi bilinmeyen armatörü bulmak görevi de o nedenle kendisine verilmiş. Çünkü daha önce araştırma yapan birimler bir sonuca ulaşamamış.

Armatör, 1990’larda ülkedeki neoliberal bir dönüşümü ve İstanbul’un, özellikle Beyoğlu’nun değişimini de yansıtmaya çalışıyor. Armatörlük mesleği neoliberal dönüşümü, hayali ihracatları ve o yıllarda kurulan uluslararası suç ağını anlatmak için çok uygun ama ona pek yoğunlaşmıyorlar. Mutlu Kavgaz merak edip şirketin gemilerine ya da tersanesine bakmak gereği bile duymuyor.

Diğer yandan 1990’ların başında Beyoğlu birahanelerden, pavyonlardan, sazlardan, kumarhane ve randevuevlerinden kurtulup şimdi çok özlenen barlar, kafeler, kulüplere doğru evrildi. Bu evrilme bilinçli yapılan bir şeydi, bir soylulaştırma projesiydi ve bu değişimi sağlamada emniyet güçlerinin önemli rolü oldu. Yazarlarımız buna da pek yoğunlaşmamış, belki de yeni bir maceranın konusu olarak bırakmışlar.

Yazarlarımız, Kavgaz Armatör’de “uşağın kaybolması” yönüyle 1920–1940 arasındaki İngiliz “Altın Çağ Polisiyesi”nin (Golden Age Detective Fiction) temel biçimlerinden biri olan malikane polisiyesine de selam veriyor. Malikâne polisiyesi kırsaldaki büyük bir malikâne ya da şato, sınırlı sayıda şüpheli, aile üyeleri, misafirler ve hizmetliler, dış dünyadan geçici izolasyon, bir cinayet ve mantıksal çözüm üreten dedektiften oluşur. Armatör’de de olay yeri Tarabya’da bir köşk. Şüphelileri de aile üyeleri, köşk çalışanları ve kayıp ya da ölü olan armatörün iş arkadaşları oluşturuyor. Bu haliyle Armatör aynı zamanda bir “closed circle mystery” (kapalı çember polisiyesi) halini de alıyor. Kavgaz’da da Agatha Christie polisiyelerini anımsatan zengin aile, miras meselesi, aile sırları, hizmetkârlar ve nihayet uşağın görünmez gücü söz konusu. Romanın yapısı da “aksiyon”dan çok “akıl yürütme”ye dayanıyor. Mutlu Kavgaz, konuşa konuşa, bol bol düşünerek buluyor katili. Keyif ve merakla, 90’ların İstanbul’unu anımsayarak okudum.

* Kavgaz: Armatör, Algan Sezgintüredi, Mesut Demirbilek, April yay. Mart 2026.