Satıcının Ölümü (Death of a Salesman) Arthur Miller’in 1949 yılında yazdığı bir oyun olup, tiyatro tarihinde önemli bir yere sahiptir. Miller bu eserle “Pulitzer ödülü” ve “20.yüzyılın en önemli Amerikan dram yazarı” unvanını kazanmıştır. Satıcının Ölümü sıradan bir satıcının değil, doğrudan sistemsel bir çöküş hikayesidir.
Oyun, yaşlanan pazarlamacı Willy Loman’ın, kapitalizmin önerdiği “doğru hayat inşası” fikrine bütün gücüyle tutunma çabasını anlatır. Ömrünü “başarılı olmak”, “sevilmek”,” olabildiğince çok para kazanmak”, “seçkin insanlarla çevrili bir dünyada yaşamak” ailesine iyi bir gelecek sağlamak fikrine adayan Willy maaşlı işinde çalışarak gençliğini tüketir.
Willy Loman “başarılı” olmak ister. Fakat seyirci olarak biz, bu isteğin bilinçli bir tercih değil öğretilmiş bir zorunluluk olduğunu net bir biçimde gözlemleriz. Willy, başarıyı seçmez; ona inandırılır. Sevilen, tanınan, güler yüzlü biri olmanın yeterli olacağına duyduğu inanç, onun sonunu getirir.
Usta yazar, Willy’nin oğulları Biff ve Happy ile kurduğu hayal yüklü kırılgan ilişkiyi ve geçmiş anılarla bugünün gerçekliği arasında gidip gelen zihin çözülmesini son derece başarılı flash back sahneleriyle gösterir. Oyunun en önemli trajedisi, babanın başarı hayalini oğullarına da aktararak, başarı mitinin gelecek kuşaklara taşınmasıdır.
Başarı Miti ve Bastırılmış Başarısızlık
Willy Loman gerçeklere tahammülü olmadığından içinde yaşadığı başarısızlığı hatta başarısızlık ihtimalini bütün gücüyle bastırır. Fakat Freud’un da vurguladığı gibi bastırılan her şey geri döner. Sahnede Willy’nin sık sık geçmişe gidip gelmesi ile psikolojik çöküşü açıkça görülür.
Biff’in babasını idealize etmeyi bırakması oyunun kırılma anıdır. Çünkü Biff, “başarılı olamadım” değil, “başarılı olmak istemiyorum” deme cesaretini gösterir. Başarısızlığın tercih olarak reddedilmesi, sistemin asla affedemeyeceği bir kalıptır.
Kendini çıkışsız bir noktada bulan Willy’nin intiharı bir kaçış değil, son satış girişimidir. Hayat sigortası ile ailesini rahat ettireceğini düşünür. Ölümü onun son satışı, son kazancıdır. Bu, bireysel bir yanılgıdan çok kapitalist öğretinin içselleştirilmesidir.
Günümüz performans kültürü, kişisel gelişim endüstrisi ve “herkes başarabilir” ya da daha zehirlisi “istersen yapabilirsin “ yalanı ile hepimizin başarı ve materyal değerler için hayatlarımızı ertelememizi öğütlüyor. Bu öğreti LinkedIn profillerinde, motivasyon konuşmalarında, tükenmişlik sendromlarında sürekli bir kısır döngü halinde tekrarlanıyor.
Ömür Boyu Ev Almak İçin Çalış Evi Alınca İçine Koyacak Kimse Kalmasın
Oyunda beni en çok etkileyen replik “Ömürboyu ev almak için çalış, evi alınca içine koyacak kimse kalmasın” cümlesiydi.
Willy, hayatını yaşamaya vakit bulamadan, umut biriktirerek tüketir. Sevgi, dinlenme, durma, düşünme… Hep ertelenir. Huzur ancak ev satın alındıktan sonra gelecektir. Ev alınır alınmasına ama zaman öyle ihmal edilerek akmıştır ki içeride hayat kalmamıştır. Çocuklar uzaklaşmış, evlilik yorulmuş, beden tükenmiştir.
Bu çarpıcı cümle, Satıcının Ölümü’nde en kestirme yoldan hayatı iflas ettirme formülüdür. Arthur Miller bu replikle yalnızca Willy Loman’ın yorgunluğunu değil, modern insanın ertelenmiş hayatını sahneye taşır.
Miller’a göre günümüz dünyasında insanlara nasıl yaşayacakları değil ne için ölmelerinin uygun olduğunu öğreten bir düzen vardır.
Mortgage kredileri, onlarca yıllık borç planları, “önce kariyer” nasihatleri, hep aynı şeyi tekrarlar. “Yaşam ertelenebilir. (!)” Oysaki hayatın yalnızca ödenecek borçtan ibaret olması o hayatın başından ipotek altına alınmış olduğunun en açık göstergesidir.
Satıcının Ölümü ölümsüz zamansız bir eserdir. Evler büyür, borçlar değişir ve insan hep kendi hayatının eşiğinde yaşamayı bekler.
Sahip Olmak Uğruna Olmayı Kaybetmek
Erich Fromm, Sahip Olmak ya da Olmak’ta modern insanın temel yanılgısını şöyle tarif eder: “Yaşam, olmak üzerinden değil, sahip olmak üzerinden kurulmuştur. İnsan kendini hisleriyle, ilişkileriyle, yaratıcılığıyla değil; biriktirdikleriyle, kazandıklarıyla, satın aldıklarıyla tanımlar.” Arthur Miller’ın Satıcının Ölümü bu ayrımın dramatik karşılığını sunar.
“Ömür boyu ev almak için çalış, evi alınca içine koyacak kimse kalmasın” repliği, Fromm’un eleştirdiği sahip olma yöneliminin trajik doruk noktasıdır. Ev, Willy Loman için bir mekân değil, bir kimliktir. Sahip olursa var olacağını sanır. Oysa Fromm’un altını çizdiği gibi, sahip olmak insanı güvenli kılmaz; tam tersine onu korkuya, kaybetme endişesine ve tükenmeye sürükler.
Willy’nin hayatı, “olmanın” bütün imkânlarını sistematik ertelemesiyle geçer. Baba olmak, eş olmak, kendisiyle temas kurmak, durmak, sevmek… Bunların hepsi “borçlar bitince”ye havale edilir. Fromm’a göre bu, insanın kendi varoluşunu, geleceğe rehin vermesidir. Sahip olunacak şey büyüdükçe, olan kişi küçülür.
Fromm, sahip olma kipinin diliyle konuşan bir dünyada, insanın kendini bir nesne gibi algılamaya başladığını söyler. Willy Loman sahnede öznenin nesneleşmesini göz önüne serer. Satıcılıktan, satılması gereken bir ürün hâline gelir. İşe yaramadığı anda değersizleşir. Kendisini bir insan olarak değil, performansı düşmüş bir meta olarak görür. İntiharı bile, ironik biçimde, son bir “değer üretimi” girişimidir.
Bu noktada Satıcının Ölümü, Fromm’un teorisine şu acı cümleyi ekler:
Sahip olamayan insan üzülür; ama sahip olmak uğruna olamayan insan yok olur.
Willy’nin evi vardır — ya da neredeyse vardır. Ama o evde yaşayacak bir “ben” kalmamıştır. Çünkü olmak, şimdiye, ilişkiye ve canlılığa aittir; sahip olmak ise sürekli ertelenmiş bir gelecek vaadiyle çalışır. Fromm’un dediği gibi, insan “sahip olduklarını” kaybettiğinde değil, kendisi olmaktan vazgeçtiğinde çöker.
Arthur Miller’ın trajedisi Willy Loman’ın, hayatını inşa ederken hayatı kaçırmış olduğu fikri ile kapanır.
