Metin Turan 23. Ankara Öykü Günleri açılışında “Ekoloji” temalı bir konuşma gerçekleştirdi.

Ekoloji Eksenli bir etkinliğin kolektifi olmak, yalnızca edebiyatın değil, insanlığın ortak geleceğinin de konuşulması anlamına gelir. Açılışında bulunduğumuz bu etkinlik  “ekoloji”yi yalnızca bir bilim dalı ya da çevre sorunlarının teknik çözüm alanı olarak değil, insanın dünyayla kurduğu ilişkinin etik, estetik ve anlatısal boyutlarıyla birlikte ele alınacağı çalışma olacaktır. Çünkü ekolojik kriz, yalnızca buzulların erimesi, türlerin yok oluşu ya da atmosferin kirlenmesi değildir; ekolojik kriz aynı zamanda bir anlam krizidir. İnsan ile doğa arasındaki ilişkinin dilsel, kültürel ve hayal gücüne dayalı temellerinin aşınmasıdır.

Edebiyat tam da bu noktada devreye girer. Çünkü edebiyat, insanın dünyayı nasıl gördüğünü değil, nasıl kurduğunu da belirler. Anlatılar, yalnızca yaşananı yansıtmaz; yaşanabilecek olanın sınırlarını da çizer. Bu yüzden ekoloji eksenli bir edebiyat düşüncesi, yalnızca doğayı konu alan metinlerin toplamı değildir. Daha geniş bir düzlemde, insan-merkezci (antroposentrik) bakışın sorgulanması, insan dışı varlıkların sesinin duyulabilir kılınması ve dünyanın müşterek bir yaşam alanı olarak yeniden tasarımlanması anlamına gelir.

Türk edebiyatına baktığımızda, bu anlamda son derece zengin ve çarpıcı örneklerle karşılaşırız. Anadolu’nun çok katmanlı coğrafyası, yalnızca tarihsel birikimlerin değil, aynı zamanda doğayla kurulan karmaşık ilişkilerin de sahnesidir. Bu ilişkiler, edebiyatta çoğu zaman doğrudan bir “ekolojik bilinç” olarak değil, fakat doğayla iç içe geçmiş yaşam biçimlerinin anlatısı olarak karşımıza çıkar.

Örneğin Yaşar Kemal’in anlatı evreni, yalnızca insan hikâyelerinden ibaret değildir. Onun metinlerinde Çukurova, başlı başına bir özne olarak belirir. Toprak, rüzgâr, kuşlar ve nehirler yalnızca dekor değildir; anlatının kurucu unsurlarıdır. “İnce Memed”de doğa, hem sığınak hem de mücadele alanıdır. Ancak burada dikkat çekici olan, doğanın romantize edilmesi değil, onunla kurulan etik ilişkinin sürekli bir gerilim içinde sunulmasıdır. İnsan, doğanın efendisi değil, onunla birlikte var olan bir varlıktır.

Benzer şekilde, Fakir Baykurt’un köy anlatılarında doğa, toplumsal adaletsizliklerle iç içe geçer. Toprağın verimi, suyun dağılımı, mevsimlerin döngüsü, doğrudan doğruya insanların yazgısını belirler. Bu metinlerde ekoloji, yalnızca çevresel bir mesele değil, aynı zamanda sınıfsal ve politik bir sorundur. Bu yönüyle Türk edebiyatı, ekolojik düşünceyi erken bir dönemde, henüz bu kavram yaygınlaşmadan önce, sezgisel olarak işlemiştir.

Modern Türk öyküsünde ise doğayla kurulan ilişkinin daha kırılgan ve yabancılaşmış bir hâl aldığını görürüz. Sait Faik’in öykülerinde deniz, balıklar ve martılar, insanın yalnızlığıyla iç içe geçer. Burgazada’nın kıyılarında dolaşan anlatıcı, doğayı bir “öteki” olarak değil, fakat kaybedilmekte olan bir yakınlık alanı olarak deneyimler. Bu yapıtlarda ekolojik duyarlılık, doğrudan bir çevre bilinci olarak değil, fakat kayıp ve özlem duygusuyla belirir.

Burada özellikle vurgulamak istediğim bir nokta var: Ekolojik edebiyat, yalnızca “doğa hakkında yazmak” değildir. Asıl mesele, dilin kendisini dönüştürmektir. Çünkü dil, dünyayı algılama biçimimizi belirler. Eğer dilimiz yalnızca insan deneyimini merkez alıyorsa, doğayı her zaman bir “arka plan” olarak görmeye mahkûmuzdur. Oysa ekolojik yazın, insan dışı varlıkların da birer özne olarak var olabileceği bir anlatı alanı açar.

Bu noktada uluslararası literatürde “ecocriticism” olarak adlandırılan yaklaşım, bize önemli kavramsal araçlar sunar. Türk edebiyatının özgün katkısı, bu teorik çerçevelerden bağımsız olarak, doğayla kurulan ilişkinin tarihsel ve kültürel derinliğini ortaya koymasıdır. Anadolu’nun sözlü kültüründen modern anlatılara uzanan çizgide, doğa hiçbir zaman tamamen nesneleştirilmiş bir alan olmamıştır. Bu durum, günümüz ekolojik krizine karşı geliştirilecek yeni anlatı biçimleri için önemli bir olanak sunar.

Peki, edebiyat gerçekten dünyayı değiştirebilir mi? Bu soru, sıkça sorulan ve çoğu zaman kuşkuyla karşılanan bir sorudur. Elbette edebiyat, tek başına karbon emisyonlarını azaltamaz ya da iklim politikalarını belirleyemez. Ancak edebiyat, insanların dünyayı nasıl algıladığını, neyi değerli bulduğunu ve neyi korumaya değer gördüğünü etkileyebilir. Bu anlamda edebiyat, ekolojik dönüşümün kültürel ve duygusal zeminini hazırlar.

Bugün karşı karşıya olduğumuz kriz, yalnızca teknik çözümlerle aşılabilecek bir kriz değildir. Aynı zamanda hayal gücümüzün sınırlarını zorlayan bir krizdir. Daha sürdürülebilir, daha adil ve daha müşterek bir dünya tahayyül edebilmek için, yeni anlatılara ihtiyacımız var. Bu anlatılar, insanı merkeze koyan eski hikâyelerin yerine, çoklu varoluş biçimlerini tanıyan ve onları bir arada düşünebilen hikâyeler olmalıdır.

Ekoloji eksenli öykü günleri gibi etkinlikler, tam da bu nedenle son derece önemlidir. Çünkü bu tür platformlar, farklı coğrafyalardan, farklı dillerden ve farklı deneyimlerden gelen anlatıların bir araya gelmesine olanak tanır. Bu karşılaşmalar, yalnızca edebi bir zenginlik yaratmakla kalmaz; aynı zamanda yeni düşünme ve hissetme biçimlerinin de önünü açar.

Son olarak şunu söylemek isterim: Ekolojik kriz, bizi yalnızca korkuya değil, aynı zamanda sorumluluğa da davet eder. Bu sorumluluk, bireysel davranışlarımızı değiştirmekle sınırlı değildir. Aynı zamanda dünyayı nasıl anlattığımızı, hangi hikâyeleri kurduğumuzu ve hangi seslere kulak verdiğimizi de içerir. Edebiyat, bu sorumluluğun en güçlü araçlarından biridir.

Belki de artık şu soruyu sormanın zamanı gelmiştir: İnsan, dünyada yalnız mıdır? Yoksa biz, henüz dinlemeyi öğrenemediğimiz çok sesli bir korunun parçası mıyız? Eğer ikinci seçenek doğruysa —ki ben öyle olduğuna inanıyorum— o zaman edebiyatın görevi, bu çok sesliliği duyulur kılmaktır. Çünkü ancak o zaman, dünyayla daha adil, daha dikkatli ve daha sevgi dolu bir ilişki kurabiliriz.

Katılımınız ve katkınız için teşekkür ve saygılarımı sunarım.

METİN TURAN

KIBATEK (Kıbrıs Balkanlar Avrasya Türk Edebiyatları Kurumu) Türkiye Başkanı