ALFA Yayınları uluslararası alanda büyük ses getiren ve prestijli 2025 Hagley Ödülü’ne layık görülen Görkem Akgöz imzalı Savaşın ve İmparatorluğun Gölgesinde: Türkiye’de Sanayileşme, Ulus İnşasi ve İşçi Sınıfı Politikaları adlı eseri Tarih Vakfı Yurt Yayınları işbirliğiyle okurlarla buluşturuyor. İngilizce baskısı In the Shadow of War and Empire dünyada farklı dillerde geniş yankı uyandıran ve işletme tarihi alanında yılın en iyi kitabı seçilen çalışma, yazarının kendi çevirisiyle asıl ait olduğu topraklara ve Türkçe okuruna geri dönüyor. Türkiye’nin sanayileşme ve ulus-devletleşme serüvenine ezber bozan bir mercekle yaklaşan kitap, resmi anlatıların ve nostaljik mitlerin ötesine geçerek çalışma hayatının kurucu dönemini gözler önüne seriyor.
Amsterdam’daki Uluslararası Sosyal Tarih Enstitüsü bünyesinde araştırmacı ve yayın departmanı başkanı olarak görev yapan ödüllü tarihçi Görkem Akgöz, çalışmasında merkezine tek bir üretim mekânını alıyor: 1840’larda Tanzimat sanayileşmesinin simgesi olarak kurulan Bakırköy Bez Fabrikası. On dokuzuncu yüzyıl İstanbul’unda “Türk Manchesterı” olarak adlandırılan sanayi kompleksinden 1930’lar ve 1940’ların Sümerbank dönemine uzanan bir asırlık tarihsel hattı takip eden eser, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan ekonomik ve toplumsal süreklilikleri izliyor. Böylece Türkiye’nin erken dönem devletçi sanayileşme hamlesi, hem imparatorluk mirasıyla hesaplaşması hem de küresel kapitalizmin geç gelişme dinamikleri içinde yeniden konumlandırılıyor.
Kitap, imparatorluk sonrası ulus inşası ile devlet öncülüğünde yürütülen sanayileşmenin eşzamanlı ilerleyişini ve bu iki sürecin işçi sınıfı siyasetiyle kurduğu çelişkili ilişkiyi inceliyor. Makroekonomik kararların ötesine geçerek “üretimin gizli mekânı” olan fabrika duvarlarının ardına odaklanan Akgöz; “vatansever emek” söylemini, devlet paternalizmini ve işgücünün kontrol rejimlerini çözümlüyor. Sanayileşmenin yalnızca teknik bir büyüme hamlesi olmadığını, aynı zamanda mekân siyaseti, toplumsal cinsiyet dengeleri, kentleşme ve barınma sorunlarıyla şekillenen bütüncül bir toplumsal yeniden yapılanma projesi olduğunu ortaya koyuyor.
Çalışmayı benzerlerinden ayıran en temel unsur, resmi belgelerin teksesliliğine mahkûm kalmayıp tarihi “aşağıdan yukarıya” bir yaklaşımla atölye katından itibaren yeniden yazmasıdır. Sümerbank arşivlerindeki tozlu işçi sicil dosyalarından çıkarılan dilekçeler ve yaşamöyküleri sayesinde; Ahmet, Enver, Mümin ve Mustafa gibi gerçek Bakırköy işçilerinin ve kadın emekçilerin sesleri ilk kez duyulur hale geliyor. İşçilerin gündelik direniş pratikleri, hak arayışları, kaçışları ve erken sendikalaşma mücadeleleri, onları pasif birer kitle olmaktan çıkarıp tarihin faal öznesi konumuna yükseltiyor.
Uluslararası Sosyal Tarih Enstitüsü’nden dünyaca ünlü sosyal tarihçi Marcel van der Linden’in önsözüyle sunulan bu eser, Küresel Güney’in sosyal tarihyazımında bir dönüm noktası niteliği taşıyor. Akademik disiplinler arasındaki sınırları aşarak emek tarihi, işletme tarihi, siyaset bilimi ve sosyoloji alanlarını harmanlayan kitap, Batı merkezli “ideal işçi sınıfı” kalıplarını da sorunsallaştırıyor. Görkem Akgöz, mikro ölçekteki fabrika deneyimini küresel kapitalizm tartışmalarıyla buluşturarak emek araştırmalarına özgün ve ilham verici bir teorik çerçeve kazandırıyor.
Tarihçilerden sosyologlara, siyaset bilimcilerden kültür-sanat editörlerine ve Türkiye’nin yakın tarihine ilgi duyan tüm okurlara hitap eden Savaşın ve İmparatorluğun Gölgesinde, modern Türkiye’nin harcındaki sınıf gerilimlerini kavramak isteyenler için başucu eseri niteliğinde. Erken Cumhuriyet’in çalışma koşullarını ve emeğin hafızasını gün ışığına çıkaran bu anıtsal çalışma, ALFA Yayınları etiketiyle kitabevlerinde okurlarla buluşuyor.
Görkem Akgöz hem konusu hem de yöntemiyle yenilik getiren, önemli ve özgün bir kitap yazmış. Yeni yollar keşfediyor ve bunu son derece ikna edici bir biçimde yapıyor. Savaşın ve İmparatorluğun Gölgesinde, Küresel Güney’in toplumsal tarih yazımında hiç kuşkusuz bir dönüm noktası.
–Marcel van der Linden, Uluslararası Sosyal Tarih Enstitüsü
Görkem Akgöz, yalnızca Türkiye tarihi uzmanlarının değil, çok daha geniş bir kitlenin ilgisini çekecek bir çalışmaya imza atmış; emek, toplumsal cinsiyet, devlet inşası, yurttaşlık ve ideoloji üzerine çalışan herkes bu kitapta çok değerli şeyler bulacak. Derin bir araştırmaya dayanan, son derece iyi yazılmış ve neredeyse her satırında yeni bir kavrayış sunan yapıt klasikleşmeye aday.
–Rick Halpern, Toronto Üniversitesi
Görkem Akgöz, devlet inşası ve sanayileşmenin uzun erimli makro tarihini, sürece dahil olan tüm işçilerin kapsayıcı bir mikro tarihine başarıyla bağlayarak hem Türkiye hem de dünya emek tarihçiliğini ileriye doğru mühim bir aşamaya taşıyor. Tam anlamıyla bir başyapıt.
–Aad Blok, International Review of Social History editörü
