Milan Kundera’nın “Varolmanın Dayanılmaz Hafifliği” kitabı,kitaplığımızın arka raflarına atılacak türden bir çalışma değildir.Kendi evreninizde dönüp dolaşıp tekrar tekrar okuyacağınız bir kitap.Her zamanın anlam yükünü/ruhunu taşıyan bir şaheser.

Kundera ,romanın daha ilk sayfalarında bizi doğrudan Nietzsche’nin felsefesiyle baş başa bırakıyor.

 Nietzsche’nin Sorusu: “Yaşadığın her an sonsuz kez tekrar etseydi, buna dayanabilir miydin?” Bu, hayata verilmiş en büyük ağırlıktır.

Kundera’nın Cevabı: Kundera buna karşı çıkar ve der ki; hayat sadece bir kez yaşanır (Einmal ist keinmal). Bu yüzden hayat, üzerinde hiçbir düzeltme yapılamayan, provası olmayan bir taslak gibidir.

Bu “tek seferlik” olma durumu, hayata o “dayanılmaz hafifliği” verir. Eğer bir şey tekrar etmiyorsa, o şeyin sorumluluğu da yoktur. Bir tür “bağlantısızlık” hâli aslında.Bu hafiflik bir özgürlük müdür, yoksa anlamsızlığın dehşeti mi? sorusu, okuyucuyu sayfa sayfa metnin ruhuna bağlar.

Kundera,bizi Nietzche’nin Apolloncu ve Diyonsosçu kaosuyla başbaşa bırakır.

Nietzsche’nin Tragedya’nın Doğuşu’ndaki bu temel zıtlık, romanın karakterleri arasındaki gerilimi kusursuz açıklar.

Tereza (Apolloncu Ağırlık): O, hayatı bir form, bir sadakat ve bir anlam dairesinde tutmaya çalışır. Rüyaları, kıskançlığı ve bedeniyle ruhunu birleştirme çabası, kaosu düzene sokma (Apolloncu) arzusudur. Ancak bu düzen, beraberinde boğucu bir ağırlık getirir.

Sabina (Dionysosçu Hafiflik): Sabina, ihaneti bir “zincir kırma” eylemi olarak görür. Sınırları sevmez, yerleşik olan her şeye başkaldırır. Onun dünyası formsuz, akışkan ve anlıktır.

Tomas’ın Arafı: Tomas, bu iki tanrının arasında can çekişen modern insandır. Cinsel maceralarıyla Dionysos’un hafifliğini ararken, Tereza’nın şefkatiyle Apolloncu bir ağırlığı taşımaya başlar.

Kundera, Antik Yunan filozofu Parmenides’e de atıfta bulunur. Parmenides dünyayı zıtlıklar üzerinden okumuş ve şuna karar vermiştir. Hafiflik pozitiftir, ağırlık negatiftir. Ancak Kundera okuyucuya şu can alıcı soruyu sorar: “Gerçekten öyle mi?” Hafiflik gerçekten tatlı mıdır, yoksa insanı dipsiz bir boşluğa mı sürükler?

Birinci bölümde bu felsefi tartışma Tomas üzerinden anlamlandırılır. Karısı ve çocuğundan ayrılmış, bağsız bir cerrah olan Tomas, başta hafifliği seçer. Kadınlarla olan yüzeysel ilişkileri onun için “hafifliğin” zirvesidir. Hayatına giren Tereza, beraberinde “ağırlığı” getirir. Tereza bir tesadüfün (altı tesadüfün birleşimiyle) sonucudur ama Tomas için bir “zorunluluk” (Es muss sein!) haline gelir.

Tomas’ın dünyasında  “gelgit”ler, aslında her birimizin hayatındaki tesadüf ve zorunluluk arasındaki o ince çizgiyi temsil eder. Birinci bölümün derinliklerine indiğimizde, Tomas’ın hafiflikten ağırlığa geçişini sağlayan o meşhur “Es muss sein!” (Böyle olmalı!) kavramı karşımıza çıkar.Kundera,”böyle olmalı” ifadesini Beethoven’ın son kuvartetinden ödünç alır. Tomas için bu, hayatındaki ciddiyeti ve “ağırlığı” simgeler.Tomas için cerrahlık bir “Es muss sein”dir. Bu işi tutkuyla yapar, çünkü bu onun hayattaki vazgeçilmezidir. Ancak Tereza hayatına girdiğinde, Tomas bu kadına duyduğu ilginin bir zorunluluk mu yoksa sadece bir tesadüf mü olduğunu sorgular. Eğer bu bir zorunluluksa, Tomas hafifliğini feda etmek zorunda kalacaktır.

Tomas, Tereza ile tanışmasını felsefi bir soğukkanlılıkla analiz eder. Tereza onun hayatına gelene kadar tam altı tane rastlantı gerçekleşmiştir:

-Tomas’ın gittiği kasabada kalması.

-Oteldeki garsonun Tereza olması.

-Tomas’ın o gün nöbetçi olmaması.

-Tereza’nın o sırada elinde bir kitap tutması.

-Radyoda Beethoven çalması… gibi.

​Tomas şunu fark eder: Eğer bu tesadüflerden biri olmasaydı, Tereza olmayacaktı. Hafiflik buradadır, hayat rastlantısaldır. Ancak Tomas, bu rastlantıları birleştirip ona bir “anlam” yüklediği an, ağırlık başlar.

Kundera’nın karakterleri aslında “üstinsan” olmaya çalışan ama kendi insani zayıflıklarına, yani “konjonktürel zorunluluklara” takılan figürlerdir.

Özellikle Sabina, hafifliği bir yaşam felsefesi yaparak Nietzscheci bir “özgür ruh” (Freigeist) gibi görünse de, romanın sonunda bu hafifliğin altında ezilir. Bu, Nietzsche’nin bile öngörmediği bir ironidir: “İnsan, ağırlıktan kurtulabilir ama hafifliğin yarattığı boşluktan kaçamaz.”

Bu zıtlıklar evreni sadece bir roman kurgusu değil, modernite projesinin bizzat kendisinin yarattığı bir çıkmazdır. Hatta Kundera’nın bu romanı 1980’lerin başında yayımlamış olması, modernizmin doruk noktası ile postmodernizmin eşiğindeki o büyük sarsıntıyı tam merkeze alır. Örneğin, Nietzsche’nin meşhur “Tanrı öldü” ilanı, modernite için mutlak bir hafiflik dönemini başlattı diyebiliriz. Gelenekler, din ve metafizik, insanın sırtına ağır ama yön veren bir yük bindiriyordu. Determinist bir bakışla, her şeyin bir “nedeni” ve “sonu” vardı.

Bugün ise, bu üst anlatılar çöktü ve insan radikal bir özgürlükle (hafiflikle) baş başa kaldı. Ancak bu özgürlük, “her şeyin boşunalığı” hissini de beraberinde getirdi. Modern insan, Sabina gibi her bağdan kopma şansına sahip ama koptuğu an düşeceği bir zemin de yok.

Modernite, dünyayı rasyonel bir düzene (bilim, bürokrasi, teknoloji) sokma vaadiyle geldi. Bu, hayatı öngörülebilir ve “ağır” (ciddi) kılan bir süreçti.

Ancak insan doğası, bu steril ve rasyonel kafesin içinde boğuluyor. İşte,”zıtlıklar evreni” dediğim durum modernitenin temel eleştirisidir aslında.