“Stalker,” insanın en derin arzusunu gerçekleştirmekten çok, o arzuyla yüzleşmeye cesaret edip edemeyeceğini sorgulayan bir varoluş deneyini anlatıyor.” 

“Sanat bir yakarıştır. Bu her şeyi anlatıyor. İnsan sanat aracılığıyla umudunu dile getirir. Bu umudu dile getirmeyen, manevî temeli olmayan hiçbir şeyin sanatla ilgisi yoktur, bunlar ancak parlak birer entelektüel analiz olabilirler.”

                                                                                                                      Tarkovski

1979 yılında Sovyet yönetmen Andrei Tarkovsky tarafından çekilen “Stalker”, “İz Sürücü” sinema tarihinde   bir dönüm noktası olarak kabul edilir.

Eleştirmenler “Stalker’ı “tüm zamanların en önemli sanat filmlerinden biri” ya da “felsefi sinemanın zirvesi” şeklinde tanımlıyor.  Tarkovsky’nin kendine özgü sinema dili uzun planlar, ağır tempo, sessizlik ve şiirsel anlatım bu filmde en yoğun, en rafine hâlde karşımıza çıkıyor. Bu parametreler filmde seyirciye, zamanı hissettirme araçları olarak kullanılmış. Film yavaş sinema (slow cinema) akımının temel taşlarından biri olarak da kabul ediliyor.

Tarkovsky’nin bilinen en meşhur tanımlamalarından biri “Sinema, zamanın yontulmasıdır” fikrinden hareketle film, sinemada zamanın nasıl kullanılabileceğine dair bir referans noktası olarak da incelenebilir.

Andrei Tarkovsky, Stalker ile sinemayı klasik anlamda bir “hikâye anlatma aracı” olmaktan çıkarıyor. Filmde olaydan çok düşünce ve deneyimi ön plana alarak izleyiciye hazır bir cevap vermektense, onu edilgen konumdan çıkarıp soru sormaya zorluyor.

Stalker teknik olarak bilim kurgu sayılabilir ama tam olarak teknoloji odaklı olmadığı gibi klasik bir olay örgüsüne de sahip değil. Eserde insan bilinci, arzu, inanç ve varoluş sorgulaması üzerine duruluyor.

Böylece Stalker, sinema dünyasına bilim kurgunun sadece “gelecek ve teknoloji” değil, felsefi bir alan da olabileceğini gösterir. Andrei Tarkovsky Stalker filmiyle sonraki kuşak yönetmenlerden özellikle Andrei Zvyagintsev, Lars von Trier ve Béla Tarr  üzerinde derin bir etki bırakmıştır.

Film günümüzde halen sinema okullarında, felsefe derslerinde ve sanat tartışmalarında referans olarak kullanılır. Bütün çok yönlü zamansız sanat ürünleri gibi, tek seferlik değil her izleyişte ve her farklı bakış açısı ile yeniden anlam üreten bir eserdir.

Yasak Bölge ve “Oda”

Film, yüzeyde üç ana karakter olan stalker (iz sürücü), yazar ve profesörün “Bölge” olarak tanımlanan yasaklı alana yaptıkları yolculuğu anlatılır.   Bölgenin merkezinde, insanın en derin arzusunu gerçekleştirdiğine inanılan bir “Oda” vardır. Yolculuk, ilerledikçe karakterler fiziksel bir mekânda ilerlemekten çok kendi iç dünyalarıyla yüzleşmeye başlar.

Stalker, Yazar ve Profesör

Üç karakter aslında bireyin içindeki farklı yönleri temsil eder. Stalker, inancı ve adanmışlığı, yazar, şüphe ve anlamsızlık hissini, profesör ise aklı ve kontrol arzusunu temsil eder. Bu üçlü, seyircinin içindeki çatışmanın farklı yüzleridir. İnsanın bu üç temel yüzey arasından sıyrılıp yükselmesi zordur ama bu üç temel çelişki arasında sıkışıp kalması sık rastlanan bir durumdur.

Her ne kadar Stalker, ilk bakışta üç adamın gizemli bir yere yaptığı yolculuk gibi görünse de hikaye fiziksel değil manevidir. Bölge değişken, tehlikeli ve doğaüstü olayların gerçekleştiği bir alandır. Kurallar sabit ya da net değildir. Harita yoktur. Yol, yürüdükçe değişir.

Stalker, bir yolculuk filmi değil, bir varoluş deneyidir. Bölge, dileklerin gerçekleştiği bir yer olarak tanımlansa da aslında insanın kendi arzularıyla yüzleştiği bir aynadır. Oraya giren herkes gerçekten ne istediğini öğrenmek zorunda kalır. Bu tahmin edilenden daha ağır bir yüzleşmeyi gerektirebilir.

Bölge, dışarıda bir yer olmayıp, insanın içindedir. Oda, ulaşılması gereken bir hedef değil; yüzleşilmesi gereken bir gerçektir. Bölge iç dünyaya yapılan bir yolculuk olduğu için buraya giriş yasaktır. Söz konusu yasak bilinçsiz bir tesadüf olarak algılanmamalıdır. Çünkü insan için en tehlikeli ve en zor olan en derindeki arzusuyla yüzleşmektir.

Film boyunca şu soru yavaş yavaş belirginleşir.İnsan gerçekte ne ister, insan isteği ile yüzleşebilir mi? Bu iki soru izleyiciyi ciddi anlamda rahatsız eder.

Son Sarsıntı ve Final   

En son sahnede Stalker’ın günahsız, özürlü kızının eşyaları dokunmadan hareket ettirmesi ve hemen ardından yeri göğü sarsan bir tren sarsıntısıyla filmin kapanması, filmin metafizik düzlemini son derece yoğun bir hale getirir. Bu sahne ile Bölge’nin yalnızca kapalı ve izole bir alan olmadığını; insanın bilinç, inanç ve arzuları aracılığıyla gerçekliğe sızabileceği ima edilir.

Stalker’ın rehberliğiyle açılan bu alan, bireyin iç dünyasında başlayan bir hareketin dış dünyada da yankı bulabileceğini düşündürür. Kızın sessiz ve doğrudan müdahalesi ile trenin yarattığı sarsıntı, zamanın, kaderin ve insan ruhunun bu görünmez etkileşim karşısında kaçınılmaz olarak dönüşeceği mesajını taşır.

Böylece film, en küçük içsel kıpırtının bile dünyayı değiştirebilecek bir güç taşıdığı fikriyle son bulur.