Philipp Blom’un Ayrıntı Yayınları Mini Kitaplar Serisi’nin ilk kitabı olarak yayımlanan Umut: Dünyayla Akılcı Bir İlişki Kurmak kitabı çağımızın en önemli sorularından birine odaklanıyor: Umut, krizlerle çevrili olan dünyada nasıl mümkün olabilir? Siyasi kutuplaşmaların nihayetinde yaşanmaya başlanan 3. Dünya Savaşı’na, ekonomik eşitsizliğin sınır çizgilerini çoktan aşan belirsizliğe, hızına yetişemediğimiz teknolojik gerçekliklerin hayatımızı nasıl ele geçirdiğine ve neredeyse yüzyılı tamamlayan bir süreçte dünyanın başına gelen iklim felaketlerine baktığımızda “umut” ya içi boş bir teselliye ya da saf iyimserliğe indirgenmiş oluyor. Blom bu kavramı artık duygusal bir sığınak olarak değil, dünyayla kurduğumuz bilinçli ve sorumlu bir ilişki biçimi olarak yeniden düşünmemizi istiyor.

“Neden hâlâ umut? İçinde bulunduğumuz çağda umut etmek hâlâ mümkün mü? Sana nasıl bir yanıt vermeliyim? Sen zaten korkulması gereken, tüm insani ölçütlerin ötesine geçen gelişmelerden korkuyorsun. Düzenin bozulduğu ve yerine yeni bir düzenin kurulmadığı, belki kolay kolay 10 da kurulmayacağı bir çağda yaşıyoruz. Her kuşak kendi döneminin benzersiz olduğunu, dünyanın sonunun yaklaştığını ve kıyametin kopmak üzere olduğunu düşünür. Her dönem böyle kehanetleri olan peygamberler çıkmıştır ortaya. Ama bu kez durum gerçek.”

21. Yüzyıl, insanlığın kendisi hakkında duyduğu güvenin sarsıldığı bir dönem olarak tanımlanabilir. İklim krizinden siyasal kutuplaşmaya, teknolojik dönüşümlerin yarattığı belirsizliklerden demokratik kurumların aşınmasına kadar uzanan geniş bir krizler yelpazesi, çağdaş insanın geleceğe dair tahayyülünü daralttı kesinlikle. Tarihçi ve düşünür Philipp Blom, bu atmosferde kaleme aldığı Umut: Dünyayla Akılcı Bir İlişki Kurmak adlı kitabında, tam da şimdi bu daralan ufku yeniden açmaya çalışıyor. Blom’un amacı naif bir iyimserlik üretmek değil; aksine, umudu entelektüel ve etik bir kategori olarak yeniden düşünerek eyleme geçmek.

Blom’un yaklaşımı, -psikolojik, politik, sosyolojik düzeyde- geleceğin kendiliğinden iyi olacağına dair bir beklenti, bir arayış değil; aksine, belirsiz ve çoğu zaman ürkütücü bir dünyada eylemde bulunmayı mümkün kılan bilinçli bir tavır. Bu bakımdan kitap için yalnızca bir düşünce denemesi diyemeyiz; aynı zamanda çağdaş insan için bir varoluş rehberi niteliği taşıması adına önemli.

Felaketler Çağının Arka Planı

Blom’un düşüncesi, günümüzün krizlerini tarihsel bir perspektife yerleştirerek başlıyor. Modernite, uzun süre boyunca ilerleme fikriyle birlikte düşünülmüştür, diyor ilk etapta. Yani  bilimsel gelişme, ekonomik büyüme ve demokratikleşme insanlığın daha iyi bir geleceğe doğru ilerlediğini varsayan bir anlatı üretmiştir bıkıp usanmadan. Çünkü Neoliberal sistem düzenin tıkır tıkır işlemesi için böyle olmasını istemiştir.  Ancak 20. Yüzyıl’ın savaşları, soykırımları ve çevresel felaketleri bu anlatının güvenilirliğini zedeler ve bu durum 21. Yüzyıl’la beraber iyice tırmanır. Tam da şimdi dünyanın içinde bulunduğu felakete varan kaos düşünüldüğünde bu duruma sadece “zedelenme” diyemeyiz artık:  “Umut” kavramının düzünün tersine getirildiği felaketler çağı içerisindeyiz.

“Umuttan söz etmek şu sıralar çok moda. Birçok kariyer, insanlara her şeyin gerçekten iyiye gittiğini, insanların aslında iyi olduğunu, tüm göstergelerin  yukarıya doğru işaret ettiğini, (siyasi olarak nerede durduğuna bağlı olarak) dayanışma ve sorumluluğun ya da inovasyon ve deregülasyonun veya ulusun yeniden doğuşunun yakında, çok yakında kurtuluş getireceğini, ekonomik büyümenin, teknolojik buluşların, küresel dayanışmanın veya ahlaki içgörünün sonunda krizlerimizi çözeceğini söyleyen iş modellerine dayanıyor. Bir tür sorunsuz mutluluğa ilişkin bu biraz eğreti kavram tarihin bir hedefe, kurtuluşa, vaat edilen topraklara doğru ilerlediği şeklindeki Hıristiyan düşüncesinin ikinci sürümünü andırıyor. Geçmiş kuşaklardan devraldığımız bu inancı bugün ilerleme olarak adlandırıyoruz. Her şey hiç durmaksızın daha iyi olacak.”  

Yazarın tarihçi kimliği, kitabın argümanlarını zenginleştiriyor. Bu kimliği ile Blom, geçmişte büyük dönüşümlerin nasıl gerçekleştiğini hatırlatarak bugünün umutsuzluk atmosferine karşı bir denge kuruyor. Sanayi devrimi, Aydınlanma düşüncesi veya demokratik hareketler gibi tarihsel kırılmalar, insanlığın geleceğini yeniden kurma kapasitesine sahip olduğunu gösteren örnekler olarak sunulur.

Öte yandan Blom, modern toplumların bugün karşı karşıya olduğu krizleri yalnızca ekonomik ya da politik sorunlar olarak da ele almıyor, aynı zamanda hayal gücünün krizi olarak da tanımlıyor. İnsanlar tarihteki örneklere nazaran artık daha iyi bir dünya tahayyül etmekte zorlanıyorlar, demeyi ihmal etmiyor mesela. “Umut” bu noktada bir duygudan çok bir “imgeleme kapasitesi”ne dönüşüyor ki, başka türlü bir dünyanın mümkün olduğunu düşünebilme yeteneğimiz körelmesin.

Dünyayla Akılcı Bir İlişki

Kitabın başlığındaki “akılcı ilişki” ifadesi, Blom’un önerisinin merkezini oluşturuyor. Modern toplumların temel sorunu, dünyayı yalnızca bir kaynak deposu olarak görmeleri. Blom, bu yaklaşımın sürdürülemez olduğunu altını çizerek vurguluyor ve insanlığın gezegenle kurduğu ilişkiyi yeniden tanımlaması gerektiğini söylüyor. İnsanlık doğa, teknoloji ve ekonomiyle kurduğu ilişkileri yeniden düşünmek zorunda. Bu noktada umut, doğayla ve toplumla daha dengeli bir ilişki kurma arzusunun etik zemini olarak ortaya çıkıyor

Blom’un önerisi radikal bir ütopyadan ziyade kültürel bir dönüşüm. İnsanların değer sistemleri, tüketim alışkanlıkları ve politik tercihleri değişmeden hiçbir yapısal dönüşümün mümkün olmayacağını savunuyor. Bu nedenle kitabın önemli bir bölümünü, bireysel sorumluluk ile kolektif eylem arasındaki ilişkiyi tartışmaya ayırıyor Blom.

Umut ile İyimserlik Arasındaki Fark

Kitabın en önemli kavramsal ayrımlarından biri umut ile iyimserlik arasındaki farklar. Blom’a göre iyimserlik çoğu zaman edilgen, yani beklentisiz: “Her şey sonunda iyi olacak” düşüncesi, gerçeklikle yüzleşmeyi engelliyor neredeyse. “Umut” ise tam tersine gerçekliğin karanlık yönlerini kabul etmek ve bununla yüzleşmekten doğuyor. Bu bağlamda umut, bir tür etik kararlılığa dönüşmesi gereken en önemli kavram oluyor. Dünya kötüye gidiyor olsa bile insanın eyleme geçmesini sağlayan bilinçli seçimlerini ifade ediyor “Umut”. Blom’un bu yaklaşımı, umut kavramını romantik bir duygudan ziyade politik ve toplumsal bir sorumluluk alanına taşıyor. Blom’a göre “Umut”un temsil ettiği yol sorunların büyüklüğünü kabul ederken yine de harekete geçmek üzerine şekilleniyor.

Hayal Gücü ve Geleceği Tasarlamak

Blom’un metninde sıkça vurgulanan önemli temalardan biri de hayal gücü. Modern toplumlar teknik olarak son derece gelişmiş olsalar da geleceği tasarlama konusunda şaşırtıcı derecede kısır. Popüler kültürün gelecek tasavvurlarını şöyle bir düşünelim: Çoğu zaman distopik, felaket içerikli, çöküş temalı ve kıyamet imgeleri son derece egemen. Bu noktada Blom’a göre umut, yeni anlatılar üretmeyi gerektiriyor. İnsanlar daha adil, sürdürülebilir ve dayanışmacı toplum biçimlerini hayal edebilmeli. Bu nedenle kitap yalnızca bir kriz analizi değil, geleceğin hikâyelerini yeniden yazmak üzerine bir anlatı çağrısı niteliği taşıyor.  Bu noktada Blom’un düşüncesi, felsefi olduğu kadar edebî bir boyutuyla da önemli. Umut yalnızca politik programlarla değil, kültürel anlatılarla da şekilleniyor kesinlikle. Romanlar, filmler ve sanat eserleri insanların dünyayı nasıl hayal ettiğini belirleyen en önemli araçlar.

Sonuç olarak “Umut”

Philipp Blom’un fazla uzun olmayan bu kısa kitabı, sonuç olarak çağımızın en zor sorularından biriyle yüzleştiriyor bizleri: Felaket ihtimallerinin bu kadar belirgin olduğu bir dünyada umut etmek ne anlama geliyor? Blom’un yanıtı basit ama güçlü: Umut, geleceğin garanti olduğu anlamına gelmez; yalnızca onu kurma sorumluluğunu üstlenmek anlamına gelir.

Umut: Dünyayla Akılcı Bir İlişki Kurmak, günümüzün karamsar atmosferine karşı yazılmış entelektüel bir karşı metin olarak değerlendirilebilir. Blom, okurunu kolay tesellilerle avutmuyor; fakat insanlığın hâlâ seçim yapma gücüne sahip olduğunu hatırlatıyor. Umut, dünyanın iyi olacağına inanmak değil, onu daha iyi kılmak için harekete geçmektir. Bu nedenle Blom’un çalışması, yalnızca bir düşünce kitabı değil, dünyayla yeniden ve akılcı bir ilişki kurma çağrısı olarak çağdaş insan için etik bir davet.

Çeviri için Levent Tayla’ya teşekkür ederim.